کتاب باورهای عامیانه مردم ایران اثر حسن ذوالفقاری از نشر چشمه

کتاب باورهای عامیانه مردم ایران نوشته‌ی حسن ذوالفقاری با همکاری علی اکبر شیری، پژوهشی گسترده درباره‌ی باورها، اعتقادات، خرافات و آداب شکل‌گرفته در فرهنگ مردم ایران است؛ اثری که می‌کوشد از خلال این باورها، تصویری روشن‌تر از شیوه‌ی زندگی، جهان‌بینی و ذهنیت ایرانیان در دوره‌های مختلف تاریخی به دست دهد.

درباره‌ی کتاب باورهای عامیانه مردم ایران

کتاب باورهای عامیانه مردم ایران دریچه‌ای به جهان باورها و تصوراتی است که در طول قرن‌ها بخشی از زندگی مردم ایران را شکل داده‌اند. پشت هر باور، ردپایی از شیوه‌ی زندگی و نگاه انسان‌های گذشته به جهان دیده می‌شود. از باورهایی درباره‌ی آب و گیاهان و حیوانات گرفته تا تولد، ازدواج، بیماری و مرگ، هر عنوان بخشی از تجربه‌ی جمعی ایرانیان را روایت می‌کند. حسن ذوالفقاری با گردآوری این مواد پراکنده، امکان می‌دهد باورهای رایج در دوره‌ها و مناطق مختلف ایران را در کنار یکدیگر ببینیم و به ریشه‌های فرهنگی آن‌ها نزدیک شویم.

حسن ذوالفقاری در آغاز کتاب باورهای عامیانه مردم ایران به رابطه‌ی میان باور و فرهنگ می‌پردازد و توضیح می‌دهد که باورهای یک جامعه مستقیما بر شیوه‌ی تصمیم‌گیری، رفتار، مناسبات اجتماعی و حتی برداشت انسان‌ها از جهان پیرامونشان تاثیر می‌گذارند. از همین منظر، شناخت باورهای عامیانه راهی برای شناخت بخش مهمی از فرهنگ غیررسمی یک جامعه است؛ بخشی که در منابع رسمی تاریخی همیشه به‌سادگی نادیده گرفته می‌شود.

باورها چگونه فرهنگ یک جامعه را شکل می‌دهند؟

یکی از مباحث مهم کتاب باورهای عامیانه مردم ایران حسن ذوالفقاری، بررسی تفاوت میان باور و خرافه است. نویسنده نشان می‌دهد که این دو مفهوم را نمی‌توان به‌سادگی یکسان دانست و برداشت انسان‌ها از خرافه نیز تا حدی تحت‌تاثیر فرهنگ، دین و نوع نگاه آنان قرار دارد. در ادامه نیز، شکل‌گیری باورهای عامیانه و نسبت آن‌ها با ترس، ناآگاهی، تجربیات روزمره و تلاش انسان برای توضیح پدیده‌های ناشناخته بررسی می‌شود.

بخش اصلی کتاب باورهای عامیانه مردم ایران نشر چشمه ساختاری دانشنامه‌ای دارد و مدخل‌های آن به ترتیب الفبایی تنظیم شده‌اند. نویسنده برای گردآوری این مجموعه از بیش از هزار کتاب، مقاله و پایان‌نامه استفاده کرده و در نهایت حدود یازده هزار باور مشترک را در قالب 650 مدخل گرد آورده است. در این مدخل‌ها، باورهای مربوط به موضوعات مختلف از طبیعت، حیوانات و گیاهان گرفته تا تولد، ازدواج، مرگ، بیماری، پیشگویی، جادو، آب، آسمان و مناسک اجتماعی بررسی می‌شوند و برای بسیاری از آن‌ها نمونه‌هایی از متون ادبی، شعرها، سفرنامه‌ها و منابع تاریخی نیز ارائه شده است.

این اثر نشان می‌دهد بسیاری از رفتارها و تصورات امروزین، ریشه‌هایی در گذشته دارند و مطالعه‌ی آن‌ها می‌تواند به درک بهتر تاریخ فرهنگی، مردم‌شناسی و ذهنیت جمعی ایرانیان کمک کند. از این رو، خرید کتاب باورهای عامیانه مردم ایران برای علاقه‌مندان به فرهنگ و تاریخ ایران، پژوهشگران علوم انسانی و نیز نویسندگان و هنرمندانی که به دنبال شناخت نمادها و روایت‌های فرهنگ عامه هستند، منبعی ارزشمند و قابل توجه است.

این کتاب را حسن ذوالفقاری با همکاری علی اکبر شیری به رشته‌ی تحریر درآورده و نشر چشمه آن را روانه‌ی بازار کرده است.

کتاب باورهای عامیانه مردم ایران برای شما مناسب است اگر

• به تاریخ، فرهنگ و آداب‌ورسوم مردم ایران علاقه دارید.
• می‌خواهید با باورها و خرافات رایج در فرهنگ عامه ایران و ریشه‌های آن‌ها آشنا شوید.
• به مردم‌شناسی، فرهنگ عامه و شناخت ذهنیت جمعی ایرانیان علاقه‌مندید.
• برای پژوهش در حوزه‌های علوم انسانی، ادبیات، تاریخ یا فرهنگ ایران به یک منبع جامع نیاز دارید.
• نویسنده، پژوهشگر یا هنرمند هستید و به دنبال ایده و الهام از افسانه‌ها، نمادها و باورهای عامیانه ایرانی می‌گردید.

در بخشی از کتاب باورهای عامیانه مردم ایران می‌خوانیم

مسافرت در روز دوشنبه نحس است. (ساردوییه‌ای، اطّلاعات، 2396؛ جندق، 3088؛ خراسانی، 320؛ آباده‌ای، 259) وقتی مسافر به ساعت خوب حرکت می‌کند اگر دوباره برگردد خوب نیست. (هدایت، 155؛ گیلانی، 335)

اگر کسی مسافری داشته باشد و دیر بیاید یا آرزو و حاجتی داشته باشد، شب شنبه در منزل همسایه به گونه‌ای که اطّلاعی نداشته باشد رفته و شب شنبه می‌زنند با این بیانات: «شب شنبه می‌زنم شنبه مجودان حرف خیری بزنید ای آدمیان، مراد دلم را بدهید شاه پریان.» اگر حرف خوبی زدند، دلیل بر صحت و سلامتی مسافر و برآورده شدن حاجت آن‌هاست و اگر حرف بدی زدند دلیل بر ناسلامتی و عدم برآوردن آرزوست. (شمیم کوهستان، 39) و نیز کسی که سفر‌کرده‌ای دارد و از او بی‌خبر است، شب جمعه باید برود سر یک چاه کهنه در بیابان و او را به اسم صدا بزند. اگر از در چاه صدای خنده بیاید مسافر زنده است و اگر صدای زاری بیاید یا ناخوش سخت است یا مرده. (هدایت، 48؛ شاملو، الف، ج. اوّل، 496) همچنین معتقدند اگر یکی از لنگه‌های کفش تصادفاً روی دیگری قرار گیرد علامت این است که آن شخص در آیندۀ نزدیک به سفر خواهد رفت. برای خنثا کردن سفر و فسخ عزیمت، بهترین وسیله این است که میخی را بردارند و به وسیلۀ آن دو خط موازی روی پیشانی رسم کنند و آیه‌ای از قرآن تلاوت کنند و در آن میخ بدمند و جمعۀ بعد آن را در کنج اتاق و نزدیک به تخت‌خواب قرار دهند. (زواره، 205)