کتاب نظریه عمومی جادو اثر مارسل موس از نشر مرکز

کتاب نظریه عمومی جادو اثر مارسل موس، پژوهشی دقیق در زمینه‌ی انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی جادو است که می‌کوشد جادو را نه به‌عنوان مجموعه‌ای از باورهای عجیب و غیر قابل باور، بلکه به‌مثابه‌ی پدیده‌ای اجتماعی بررسی کند. نویسنده به منظور دست‌یابی به تعریفی روشن از جادو، ابتدا نظریه‌های پیش از خود را مرور و نقد می‌کند و پرسش اصلی که طرح می‌کند این است که جادو به چه شکل می‌تواند در زندگی جمعی و باورهای یک جامعه، ریشه داشته باشد.

درباره‌ی کتاب نظریه عمومی جادو

مارسل موس جادو را پدیده‌ای اجتماعی می‌داند؛ او برای بررسی دقیق‌تر این مسئله، میان جادوگر، مناسک جادویی و بازنمودهای جادویی تمایز می‌گذارد. موس در کتاب نظریه عمومی جادو بیان می‌کند که هر عمل عجیب یا خرافه‌ی شخصی را نمی‌توان جادو نامید. مناسک جادویی باید از نوعی سنت و عقبه برخوردار باشند، قابلیت انتقال و تکرار داشته باشند و جامعه نیز به اثربخشی آن‌ها باور داشته باشد.

نویسنده جادوگر را صرفا به دلیل توانایی‌های فردی‌اش، جادوگر نمی‌داند، بلکه معتقد است که تلقی عمومی در شکل‌گیری جایگاهش، نقش مهمی ایفا می‌کند. از این جهت، قدرت و اثربخشی جادوگر را نمی‌توان جدا از جامعه و محیطی که در آن حضور دارد در نظر گرفت. از دیگر موضوعات مورد توجه مارسل موس، شکل و شرایط اجرای مناسک جادویی است؛ زمان و مکان برگزاری آیین، مواد و ابزارهای مورد استفاده، وردها، حرکات، حالت روحی جادوگر و دیگر شرکت‌کنندگان، همگی می‌توانند بخشی از یک مراسم باشند.

از طلسم و تعویذ تا جادوی سیاه

کتاب نظریه عمومی جادو در بررسی انواع جادو، به نمونه‌هایی مانند جادوی سمپاتیک، جادوی درمانی، جادوی سیاه، نفرین و آیین‌هایی برای دفع یا ایجاد آسیب می‌پردازد. مارسل موس به رابطه‌ی میان جادو و دین نیز می‌پردازد؛ او نشان می‌دهد که مرز میان این دو همیشه واضح نیست و هم مناسک دینی می‌توانند وجوهی جادویی داشته باشند و هم در جادو ممکن است ارواح، خدایان و موجودات فراطبیعی آیینی حضور پیدا کنند.

نویسنده مدعی است که آیین‌های دینی معمولا درون یک نظام سازمان‌یافته از باورها و مناسک قرار دارند، به‌صورت عمومی برگزار می‌شوند و یک گروه اجتماعی آن‌ها را به‌عنوان بخشی از زندگی دینی خود به رسمیت می‌شناسد. در مقابل، آیین جادویی اغلب در خلوت، دور از اجتماع و در شرایطی محرمانه انجام می‌شود و گاه حتی بدل به امری ممنوع می‌شود.

کتاب نظریه عمومی جادو معتقد است که نیرویی که جامعه به اشخاص، اشیا، مکان‌ها یا اعمالی خاص نسبت می‌دهد، می‌تواند آن‌ها را از قلمروی امور عادی جدا کند و جایگاهی ویژه به آن‌ها ببخشد. از این حیث، نیروی جادویی و امر قدسی دینی کاملا از یکدیگر بیگانه نیستند و هر دو بر نوعی تمایز میان جهان عادی و جهانی دیگر استوارند.

چرا جوامع جادو را باور می‌کنند؟

در این نقطه می‌توان این پرسش را طرح کرد که جادو اساسا در زندگی اجتماعی چه جایگاهی داشته و چرا انسان‌ها به چنین مفهومی نیاز پیدا کرده‌اند؟ مارسل موس جادو را در پیوند با موقعیت‌هایی می‌داند که انسان‌ها در آن با عدم قطعیت، خطر، بیماری، مرگ، خشکسالی، جنگ و دیگر رخدادهایی روبه‌رویند که کنترل و نقش فعالانه‌ای بر نتایج آن‌ها ندارند. در چنین موقعیت‌هایی، جامعه مجموعه‌ای از باورها و مناسک می‌سازد که به افراد امکان می‌دهد میان خواسته‌ی خود و نتیجه‌ای که خواهان آن هستند، ارتباط برقرار کند.

در ادامه‌ی کتاب نظریه عمومی جادو، مفهوم مانا مطرح می‌شود؛ مارسل موس از این مفهوم برای توضیح نوعی نیروی جادویی استفاده می‌کند که می‌تواند در انسان، اشیا، اعمال آیینی یا موجودات فراطبیعی حضور داشته باشد و منشا اثرگذاری آن‌ها تلقی شود. مانا در این معنا فقط یک نیرو به معنای ساده‌ی کلمه نیست؛ بلکه می‌تواند هم‌زمان به نوعی قدرت یا حتی محیطی اشاره کند که در آن جادو امکان‌پذیر می‌شود.

خرید کتاب نظریه عمومی جادو شما را با اثری مواجه می‌کند که تلاش دارد تا رابطه‌ی تاریخی جادو با دین، علم، پزشکی، کیمیاگری و فناوری را بررسی کند و چگونگی درهم‌آمیختگی این حوزه‌ها را در دوره‌های مختلف، نشان دهد. از این رو، این اثر بیش از آنکه درباره‌ی خود سحر و جادو باشد، پژوهشی است که می‌کوشد توضیح دهد جامعه چگونه به جادو معنا، اعتبار و اثربخشی می‌بخشد. این اثر توسط حسین ترکمن نژاد به فارسی ترجمه شده و نشر مرکز آن را منتشر کرده است.

نکوداشت‌های کتاب نظریه عمومی جادو

• کافی است به یاد آوریم که تاثیر نظریه عمومی جادو مارسل موس تنها منحصر به قوم‌نگاران، که هیچ‌کدام نمی‌توانند منکر تاثیر او شوند، نیست؛ بلکه زبان‌شناسان، روان‌شناسان، مورخان دین و مستشرقان نیز وامدار او هستند. (کلود لوی‌- استروس)
• اثری اصیل و نفسگیر. چه کسی جز مارسل موس می‌توانست بر چنین دامنه‌ی گسترده‌ای از منابع مسلط شود و در عین حال، تحلیلی چنین موجز و دقیق ارائه دهد که جادو را به‌عنوان پدیده‌ای اجتماعی شناسایی کند؟ (کاربر گودریدز)

کتاب نظریه عمومی جادو برای شما مناسب است اگر

• قصد مطالعه‌ی کتابی را دارید که به بررسی و ریشه‌یابی مناسک و باورهای جادویی در فرهنگ و آیین جوامع مختلف می‌پردازد.
• رابطه‌ی میان جادو و دین و نظریه‌ی لوی استروس در این خصوص برایتان جالب است.
• به موضوعاتی مانند طلسم و تعویذ، جادوی سمپاتیک، جادوی سیاه و چشم‌زخم علاقه دارید.

در بخشی از کتاب نظریه عمومی جادو می‌خوانیم

نزدیک‌ترین اسلاف علمی ما از لحاظ زمانی، پژوهشگران مکتب انسان‌شناختی هستند که پیش‌تر نظریه‌ی نسبتاً منسجمی درباره‌ی جادو ارائه کرده‌اند. ای. بی. تایلر در کتاب خود، فرهنگ ابتدایی، دو بار به این موضوع می‌پردازد. او نخست دیوشناسی جادویی را با جاندارانگاری ابتدایی پیوند می‌دهد. او در جلد دوم کتابش از اولین کسانی است که از «جادوی سمپاتیک» یاد می‌کند؛ این اصطلاح آن دسته از آیین‌های جادویی را دربرمی‌گیرد که بنا بر این نظریه، از قوانین سمپاتی [همانندی/همجواری] پیروی می‌کنند: نظیرْ نظیرِ خود را تولید می‌کند؛ تماس منجر به سرایت می‌گردد؛ تصویر خودِ شیء را پدید می‌آورد؛ جزء با کل یکسان در نظر گرفته می‌شود. هدف اصلی تایلر نشان دادن این بود که این آیین‌ها در نظام بقایا نقشی ایفا می‌کنند. در واقع او به‌جز آنچه از نظریه‌ی عمومی جاندارانگاری به‌دست می‌آید، توضیح دیگری درباره‌ی جادو ارائه نمی‌کند. جورج ویلکن و سیدنی هارتلند نیز جادو را مطالعه کردند: ویلکن در زمینه‌ی جاندارانگاری و شمن‌باوری و هارتلند در زمینه‌ی نمادهای حیات، یعنی برابر انگاشتن در جادوی سمپاتیک و پیوندهایی که بنا بر باور معتقدان بین انسان و شیء یا موجودی که حیات انسان بدان وابسته است وجود دارد.

وقتی به جی. جی. فریزر و دابلیو. لمان می‌رسیم، سرانجام با نظریه‌هایی حقیقی درباره‌ی جادو مواجه می‌شویم. به‌گمان ما آرای فریزر، چنان‌که در ویرایش دوم کتاب شاخ زرین تقریر شده، ر‌وشن‌ترین بیان کل سنتی است که آثار تایلر، سِر آلفرد لایل، اف. بی. جوونز، ای. لانگ و اچ. الدنبرگ همگی بدان تعلق دارند. علی‌رغم اختلاف نظرهایی که این نویسندگان در جزئیات دارند، همگی متفق‌القول‌اند که جادو نوعی پیش‌علم است.