کتاب دیده بانی پیشرفت: کنراد و نیچه

کتاب دیده بانی پیشرفت شامل داستانی کوتاه از جوزف کنراد به همراه نقدی از ادوارد سعید با عنوان کنراد و نیچه می‌شود. در این کتاب، داستانی کوتاه درباره‌ی سقوط اخلاقی دو مأمور اروپایی در آفریقا روایت شده است. این داستان در کنار تحلیل فلسفی از پیوندهای این روایت با اندیشه‌ی نیچه، خواننده را به تأمل در چیستی تمدن و قدرت فرا می‌خواند.

درباره‌ی کتاب دیده بانی پیشرفت

کایرتس و کارلیر، دو مرد اروپایی هستند که در دل جنگل‌های دورافتاده‌ی آفریقا به عنوان مسئول قرارگاه‌های بازرگانی منصوب شده‌اند. آن‌ها به تجارت عاج مشغول می‌شوند تا هم برای شرکت و هم برای خود به سود مالی برسند. اما چیزی نمی‌گذرد که به‌تدریج از لحاظ جسمانی و روانی فرومی‌ریزند و در معرض خشونت و فاجعه‌ای تراژیک قرار می‌گیرند. جوزف کنراد (Joseph Conrad)، نویسنده‌ی لهستانی، در داستان کوتاه دیده بانی پیشرفت (An Outpost of Progress)‌، از طنز تلخ و دیدی انتقادی به «تمدن» و «پیشرفت» استفاده می‌کند و داستانی می‌گوید درباره‌ی اینکه چگونه ساختارهای فکری و اخلاقی استعمار در هم می‌شکند و وقتی اقتدار و قدرت اروپایی از پشت پرده‌ی خود بیرون می‌آید، می‌تواند به سقوط کامل اخلاق انسانی بینجامد. جوزف کنراد این داستان را با الهام از تجربه‌های شخصی در کنگو نوشته و آن را بهترین داستان خود می‌داند.

نقد و تحلیل ادوارد سعید بر بهترین داستان کوتاه جوزف کنراد

بخش دوم کتاب دیده بانی پیشرفت به مقاله‌ی ادوارد سعید (Edward Said)،‌ روشنفکر فلسطینی-آمریکایی، با عنوان کنراد و نیچه (Conrad and Nietzsche) اختصاص دارد. ادوارد سعید در این مقاله نوعی خوانش میان‌رشته‌ای از آثار جوزف کنراد ارائه می‌دهد و رابطه‌ی میان دیدگاه‌های کنراد و اندیشه‌های فریدریش نیچه را بررسی می‌کند. او نشان می‌دهد که کنراد و نیچه، هر دو، نسبت به مفاهیم غربی «پیشرفت»، «عقلانیت» و «تمدن» منتقد هستند؛ نیچه با رد اخلاقیات سنتی و تمرکز بر «اراده به قدرت»، و کنراد با به چالش کشیدن ایده‌های رایج درباره‌ی برتری اروپایی و مشروعیت استعمار. ادوارد سعید معتقد است که جوزف کنراد نه‌تنها تجربه‌های شخصی‌اش را درباره‌ی استعمار بازتاب می‌دهد، بلکه در چارچوب فلسفی نیچه نیز قابل‌تحلیل است؛ به‌ویژه در تقابل میان ظاهر ایده‌آل‌های غربی و واقعیت‌های تلخ قدرت و سلطه.

کتاب دیده بانی پیشرفت ابهام‌ها و تضادهای بنیادین در برداشت غرب از «پیشرفت» را آشکار می‌کند. از یک سو، روایت جوزف کنراد نشان می‌دهد که پروژه‌های امپریالیستی چگونه به فروپاشی اخلاق و نابودی فرد می‌انجامند. از سوی دیگر، تحلیل ادوارد سعید درک عمیق‌تری از این پدیده را فراهم می‌کند و پیوندهای فلسفی و ادبیات را می‌کاود. این تلفیق بین داستان و نظریه، کتاب را به منبعی ارزشمند برای فهم فرایندهای تاریخی، فلسفی و فرهنگی پشت مفهوم «پیشرفت» بدل می‌سازد. نشر خوب این کتاب را با ترجمه‌ی سهیل و قاسم مومنی منتشر کرده است.

اقتباس سینمایی از کتاب دیده بانی پیشرفت

• بر اساس داستان دیده بانی پیشرفت دو فیلم سینمایی اقتباس شده است. یکی درامی کوتاه که در سال 1982 ساخته شد و دیگری فیلمی پرتغالی که در سال 2016 به نمایش درآمد.

کتاب دیده بانی پیشرفت برای شما مناسب است اگر

• به ادبیات کلاسیک، نقد فرهنگی و مطالعات پسااستعماری علاقه‌مندید.
• می‌خواهید مفاهیم تمدن،‌ پیشرفت و قدرت را از منظرهای مختلف بررسی کنید.
• علاقه‌مندید داستانی از ادبیات پسااستعماری و یکی از نقدهای روشنفکرانه‌ی ادوارد سعید را در تحلیل این داستان بخوانید.

در بخشی از کتاب دیده بانی پیشرفت: کنراد و نیچه می‌خوانیم

بین شخصیت پروفسور در مأمور مخفی و آنچه غالباً به هیچ‌انگاری مفرط در فلسفۀ نیچه مشهور است، مشابهت‌هایی سطحی به چشم می‌خورد. پروفسور تجسم مشربی است که اخلاق‌گراییِ ناب و اراده به نابودی مطلق را با هم می‌خواهد و این گویی برخاسته از علاقۀ کنراد به تناقضات ریشه‌دار شخصیت آدمیزاد است؛ علاقه‌ای متأثر و چه‌بسا ناشی از خواندن نیچه. کنراد در نامه‌ای خطاب به گارنِت به تاریخ 26 اکتبر 1899 (پیش از نوشتن مأمور مخفی) می‌گوید اخیراً جستار گارنِت دربارۀ نیچه را خوانده است؛ تا جایی که می‌دانم فقط دو جا از این جستار نام می‌برد و دیگر به آن اشاره نمی‌کند. ولی از لحنش مثلاً در اشاره‌ای گذرا به نیچه در «جنایت تجزیه» پیداست که می‌داند نیچه مبدع ایده‌هایی نظیر اراده به قدرت، ابَرانسان و ارزیابی دوبارۀ همۀ ارزش‌ها است. شاید بتوان شواهد جزئی دیگری هم یافت که ثابت کند کنراد نه‌فقط نیچه خوانده، بلکه از این خوانده‌ها استفاده هم کرده است. ولی به‌نظرم طرح این‌ها نه جذابیت خاصی دارد و نه به کار مقایسۀ این دو می‌آید. بهتر است این دو را در دل سنت مشترکی بخوانیم که نیچه از بسیاری جهات بر تارک آن ایستاده و همواره همه‌چیزش را با عزمی راسخ و با ریزترین جزئیات پیش چشم می‌نهد. شکی نیست که چنین سنتی در ادبیات و اندیشۀ اروپایی وجود دارد و اگرچه در نوشته‌های نیچه نمود آشکارتری می‌یابد، معتقدم می‌توان شواهد آن را در داستان‌های کنراد نیز یافت.