کتاب شعر و شاعری در دوره مشروطه

در میان نقاط عطفی که بر تاریخ ادبیات ایرانی قابل ملاحظه است، شعر مشروطه می‌درخشد. در کتاب شعر و شاعری در دوره مشروطه که به اهتمام محمدعلی همایون کاتوزیان و علیرضا کورنگی گردآوری شده است، تاریخ شعر و ادبیات ایران در این دوران سرنوشت‌ساز، که ممزوج و آمیخته‌ای است از مکاتب و مایه‌های فکری گوناگون، مورد نگاه و پژوهشی ادبی قرار گرفته است.

درباره‌ی کتاب شعر و شاعری در دوره مشروطه

پژوهش بر چگونگی آثار ادبی در تاریخ را هیچ‌گاه نمی‌توان به جستاری صرفاً زیبایی‌شناختی در درازای روزگاران و پهنه‌ی سرزمین‌ها فروکاست. تحقیقاً ما هنرپژوهی می‌کنیم تا از خلال آن به روح زمانه‌ها و اعصار برسیم. هر اثر هنری، خواه هم‌رأی و همدل دوران خود باشد و خواه رو‌به‌روی آن بایستد، در هر صورت سبب پدیدار گشتن وجوه بسیاری از مختصات و ویژگی‌های آن روزگار خواهد بود. شعر و ادبیات، این دو مصداق انتزاعی از هنر نیز از قاعده و وصف یادشده مستثنا نبوده و پیوسته پرسشگران و کنجکاوان، مطالعه بر شعر هر عهد و زمانه را راهی ثمربخش برای پی بردن به تفکر آن دوره یافته‌اند.

راهکار یادشده بر خوانشِ تاریخ ایران نیز حمل‌پذیر است. تاریخ هنر این سرزمین پیوسته خود را سرشار و لبریز از سبک‌ها و مکاتب گوناگون شعری دیده است. از سروده‌های گاهان زرتشت، تا منظومه‌های حماسی زبان پهلوی، از شاهنامه‌سرایی‌های سده‌های آغازین پس از اسلام تا تغزل‌های عرفانی سالیان پس از آن، همه و همه نشان از صحت این ادعا دارد که بی‌اساس نیست اگر بگوییم نقد شعر ایرانی و تفحص آن به آهنگ شناخت تاریخ این ملت، هیچ گاه ما را نومید و دست خالی بازنخواهد گرداند.

کتاب شعر و شاعری در دوره مشروطه (Poetry and Revolution)، مجموعه مقالاتی است پیرامون شاعر یا سبک شعری در دوران مشروطه که به کوشش محمدعلی همایون کاتوزیان (Homa Katouzian) و علیرضا کورنگی (Alireza Korangy) نگاشته شده. این کتاب پژوهشی بر آن است تا تاریخ شعر این دوران را موضوع تحقیق خود قرار دهد و از این مسیر، تلاشی برای شناخت هرچه بهتر خطوط و زمینه‌های فکری این روزگار حاصل کند.

چیست آنچه که شعر مشروطه‌اش گویند؟

رأی نسنجیده‌ای نیست اگر سخن گفتن در خصوص زمان دقیق آغاز و پایان مشروطه را دشوار و یا حتی نشدنی بدانیم. نگرگاه‌های مختلف و روایات گوناگون، هر یک باوری منحصر به خود نسبت به طلوع و غروب این دوره دارند. محمدعلی همایون کاتوزیان و علیرضا کورنگی در کتاب پیش رو، مقاله‌های متعددی را گرد هم آورده‌اند که هر یک از منظر و روایتی مشروطه را به‌مثابه‌ی یک دوران، مفروض گرفته و بر اساس پیش‌فرض خود، وجهی از دنیای شعر مشروطه را موضوع تحقیق خود قرار داده است.

پیش از آغاز کردن به خوانش کتاب شعر و شاعری در دوره مشروطه، التفات به این نکته ضروری می‌نماید که مراد از شعر مشروطه، سبک یگانه‌ای نیست که با تعریفی روشن و حدگذاری شده، جان‌مایه و مضمونی منحصر به خود را دربرگیرد و شاعرانی هم که در آن قلم می‌زده‌اند، در کسوت نمایندگان این سبک به‌شمار آیند.

نه! شعر مشروطه آوردگاهی است از مکاتب و سبک‌های گوناگون که هر یک با نمایندگان و مصادیق خود پدید آمد و به پیش می‌رفت. از نقدهای تند و تیز به حکومت در اشعار ادیب الممالک، تا ابداعات و ابتکارات بهار در آرایه‌ها و واژگان خود، و از طنزهای سیاسی در آثار نسیم شمال و دهخدا تا طنازی‌های انتقادی در اشعار ایرج میرزا، همه و همه، گامی رو به جلو بودند و حرکتی کم‌سابقه، که یک دگرگونی اساسی و بی‌مثل‌ومانند در تاریخ شعر و ادبیات ایرانی پدید آورند.

آری چنین بود که مدرنیته‌ی فکری در غرب، که در پس کلیدواژگانی چون منورالفکری در ایران در حال طلوع و گسترش بود، همچنین به استحاله‌ای در ادبیات و شعر هم منجر گردید؛ خواه در فرم و قالب، و خواه در درون‌مایه و محتوا. و البته که این چیزی است که اگر جز آن بود جای شگفتی داشت!

کتاب شعر و شاعری در دوره مشروطه، برآیندی از نه مقاله حول شعر و شاعران دوران مشروطه است که توسط محمدعلی همایون کاتوزیان و علیرضا کورنگی گرد هم آمده است. جمله‌ی این مقالات در دانشگاه‌ها و نشریات خارج از ایران و به زبان انگلیسی نوشته شده و برگردان فارسی این آثار را بهزاد زره‌داران عهده‌دار بوده و انتشارات مروارید، نسبت به چاپ و نشر آن اقدام کرده است.

کتاب شعر و شاعری در دوره مشروطه برای شما مناسب است اگر

• پژوهشگر یا دوستدار تاریخ سبک‌ها و مکاتب ادبی ایرانی هستید.
• به شعر ایرانی در دوران معاصر علاقه دارید.
• کتب نقد و پژوهش ادبی را دنبال می‌کنید.

در بخشی از کتاب شعر و شاعری در دوره مشروطه می‌خوانیم

اشرف بسیاری از اشعار طنزش را در قالب مکتوبات نوشت. مخاطب برخی از این نامه‌ها افراد واقعی و برخی دیگر شخصیت‌های خیالی بودند. در میان مخاطبان، مرتجعانی نیز هستند که اشرف را برای شور و شوقش نکوهش می‌کنند. تأثیر سنت مکاتباتی ایرانی اسلامی در این آثار به روشنی نمایان است. یکی از نمونه‌های برجسته، مکتوب قزوین است که خطاب به دخو (علی‌اکبر دهخدا)، مشروطه‌خواه دوآتشه، نوشته شده است. دهخدا همچنین نویسندۀ ستون طنز چرند و پرند در هفته‌نامۀ صور اسرافیل بود که از 8 خرداد 1286 تا 30 خرداد 1287 شمسی منتشر می‌شد. پس از آن، دهخدا تنها سه شمارۀ دیگر از این نشریه را در سوئیس منتشر کرد. دهخدا پس از سفر به اروپا درک عمیقی نسبت به مسائل جهانی پیدا کرد. چنین بود که با مقالات مستدل و شفافش در صور اسرافیل، مخاطبان بسیاری را جذب کرد. مجموعۀ طنز چرند و پرند نقشی کلیدی در این موفقیت داشت و تیراژ روزنامه را به عدد چشمگیر 24000 رساند تیراژی که به‌طرز قابل‌توجهی از بهترین نشریات آن دوره نیز بالاتر بود.

پایه‌گذاران صور اسرافیل میرزا جهانگیر خان شیرازی و میرزا قاسم خان تبریزی بودند. دهخدا هم دبیر تحریریه بود. اولین شمارۀ صور اسرافیل در خرداد 1286 شمسی در تهران منتشر شد، چند ماه پیش از انتشار اولین شمارۀ نسیم شمال در رشت در شهریور همان سال. نوشته‌های دهخدا در چرند و پرند عمدتاً به نثر است، اما اشعاری نیز دارد که به تقلید از سبک و زبان شاعران کلاسیک نوشته شده‌اند. در قالب‌های مصمت و مثنوی، اشعاری به زبان ترکی و فارسی سروده است: «به دلیل استفادۀ هنرمندانۀ او از اصطلاحات عامیانه، اشعار او در زمرۀ بهترین نمونه‌های شعر عامیانۀ فارسی قرار دارند.» دهخدا در برخی از مثنوی‌های اجتماعی و سیاسی‌اش از سبکی تمثیلی همراه با اشاراتی پیچیده و زبانی کهن استفاده می‌کند.