کتاب دو رساله عرفانی: الرساله‌اللدنیه - منهاج‌العارفین

کتاب دو رساله عرفانی اثری از محمد غزالی، متفکر و عارف برجسته‌ی قرن پنجم هجری است که در آن دو رساله او به نام‌های «الرسالة اللدنیة» و «منهاج العارفین» به همراه ترجمه‌ی فارسی ارائه شده‌اند. در «الرسالة اللدنیة» دیدگاه محمد غزالی در مورد علم لدنی شرح داده می‌شود. «منهاج العارفین» نیز با بحثی درباره خوف، رجاء و حب آغاز شده و ریشه و دلایل هر یک به همراه مثال‌هایی بیان می‌شود.

درباره‌ی کتاب دو رساله عرفانی

محمد غزالی را شاید بتوان یکی از معدود عرفایی دانست که آثار بسیاری از خود برجای گذاشته است. او در جایی ذکر کرده که چهل سال در دریای علوم دین غواصی کرده است و برطبق این موضوع شاید بتوان ورود او به دنیای علوم دینی را 13 سالگی دانست. کتاب دو رساله عرفانی (الرِّسَالهُ اللَّدُنِیه - منهاج العارفین) شامل زندگی‌نامه و مروری روی آثار و دیدگاه‌های محمد غزالی است که وجود آن به خواننده کمک می‌کند با پیش‌زمینه مناسب‌تری به سراغ متن اصلی رود.

پس از زندگی‌نامه، دو رساله این فیلسوف به‌صورت عربی و فارسی آورده شده است. در «الرسالة اللدنیة» محمد غزالی مبحث علم لدنی را می‌گشاید و آن را با علوم اکتسابی مقایسه می‌کند. او تأکید می‌کند که این نوع علم از طریق تزکیه نفس و ریاضت‌های روحی حاصل می‌شود.

رساله «الرسالة اللدنیة» که در مورد علم غیبی و معنوی است یک خطبه و هفت فصل دارد و علت تألیف آن طبق گفته نویسنده، پاسخ به یکی از دوستان خود در مورد این مبحث بوده است.

محمد غزالی تأکید می‌کند علت انکار این علم توسط برخی به دلیل عدم آشنایی با انواع علوم مختلف است. بنابراین او در این رساله با استناد به آیات قرآن و ذکر توضیحاتی درباره‌ی نفس و روح انسان تلاش می‌کند تا انواع علم را شرح دهد. همچنین او در این رساله درباره راه‌های یادگیری این علوم که شامل آموزش انسانی و ربانی می‌شود هم توضیحاتی ارائه می‌دهد.

در رساله «منهاج العارفین» که یک خطبه و 27 باب دارد، محمد غزالی به سراغ مفاهیم کلاسیک عرفانی می‌رود. او این رساله را با مفاهیم خوف، رجا و حب آغاز می‌کند و با بررسی تفکر در باب دنیا و ذکر مثال‌هایی از پیامبران به پایان می‌رساند. این رساله شامل مضامین حول محور عبادت (نماز، روزه، حج، زکات)، اخلاقیات (نیت، شکر، ذکر) و سلوک (عزلت، طهارت، دعا) است که در مسیر سیر و سلوک عرفانی مطرح هستند. محمد غزالی در این رساله، به زندگی دینی به‌مثابه مجموعه‌ای از آداب و نیت‌ها می‌نگرد که از بیرون به درون راه دارد.

کتاب دو رساله عرفانی توسط انتشارات جامی منتشر شده و دکتر احمد وفائى بصیر آن را به فارسی برگردانده است.

کتاب دو رساله عرفانی برای چه کسانی مناسب است؟

این کتاب برای علاقه‌مندان به عرفان اسلامی، فلسفه و معارف دینی که به دنبال درک عمیق‌تری از سیر روحانی و علم غیبی هستند، مناسب است. همچنین پژوهشگران و دانشجویان علوم اسلامی می‌توانند از آموزه‌های آن بهره‌مند شوند.

در بخشی از کتاب دو رساله عرفانی: الرساله‌اللدنیه - منهاج‌العارفین می‌خوانیم

هضم و دفع از صفات این روح طبیعی است و قوه مصوره و مولده و نامیه و سایر قوای منطبعه خدمتگزاران جسم‌اند و جسم، خدمتگزار روح حیوانی است زیرا قدرتش را از آن ناحیه دریافت می‌دارد و طبق انگیزش روح حیوانی عمل می‌کند و اما مقصود ما از نفس گوهر کمال یافته یگانه‌ای است که کار او جز به یادآوردن و به یاد سپردن و اندیشه نمودن و جدا ساختن و شناختن توام با تدبر نیست و همه علوم را می‌پذیرد و از پذیرش صورت‌های مجرد ته از مواد دلزده و خسته نمی‌گردد و این گوهر رییس ارواح و امیر قواست و جمله قوا به او خدمت می‌کنند و امتثال امر او می‌نمایند و این گوهر نزد هر جماعتی اسم خاصی دارد: حکماً آن را نفس ناطقه نام نهاده‌اند و قرآن کریم آن را نفس مطمئنه و روحی از عالم امر نام نهاده و متصوفه آن را قلب نام نهاده‌اند و با وجود اختلاف در اسامی در معنی واحد این گوهر («رسم و حقیقت آن) اختلافی نیست. قلب و روح که ما گفته‌ایم و نفس مطمئنه [که در قرآن کریم آمده] همگی نام‌های نفس ناطقه هستند و نفس ناطقه آن گوهر زنده تأثیرگذارنده ادراک کننده است و هنگامی که می‌گوییم روح مطلق یا قلب مقصود ما همین گوهر است و متصوفه روح حیوانی را نفس نام نهاده‌اند و از حضرت رسول (ص) هم همین معنی وارد شده و فرموده: دشمن‌ترین دشمنان تو نفس تست و شارع اسم مطلق نفس را با اضافه‌ای مورد تأکید قرار داده و گفته: نفسک اللتی بین جنبیک و همانا با این لفظ به قوه شهوت و غضب که از قلب منبعث شده‌اند و بین دو پهلو ایستاده‌اند اشاره کرده است؛ پس هنگامی که فرق اسامی را دانستی بدان که بحث کنندگان از این گوهر نفیس به عبارات مختلفی تعبیر نموده و در آن نظرات متفاوتی دیده‌اند.