کتاب حیاط نفرین شده اثر ایوو آندریچ (برنده جایزه نوبل ادبیات)

«او کتاب می‌خواند! به زندان بیندازیدش!» کتاب حیاط نفرین شده اثر ایوو آندریچ که نوبل ادبیات و نشان لژیون دونور را از آن خود کرد، ما را به یک زندان می‌برد؛ زندانی به وسعت یک شهر. در این رمان، به سه دوره‌ی تاریخی از امپراتوری عثمانی می‌رویم؛ اواخر قرن بیستم، اواخر قرن نوزدهم و قرن پانزدهم میلادی. در هر کدام از این دوره‌ها، با افرادی آشنا می‌شویم که به همدیگر مرتبط هستند و تصویری جامع از جامعه‌ی چندملیتی و چندمذهبی امپراتوری عثمانی را ترسیم می‌کنند.

درباره‌ی کتاب حیاط نفرین شده

پدرپتار مرده است. پیش از مرگ، کلماتی نامفهوم و گنگ را بر زبان آورد که کشیش جوان هیچ‌چیز از آن‌ها را نفهمید. کلماتی پراکنده و بی‌معنا از دهان پدرپتار بیرون آمده بودند؛ کلماتی مثل دو ماه زندان، قسطنطنیه، حیاط نفرین‌شده و... . کلمه‌های بی‌معنا در هوا بخار شدند و پدرپتار به دیار باقی پیوست؛ همان جایی که شاید بتواند رفیق شفیقش، کامل را دوباره ببیند. کتاب حیاط نفرین شده اثر ایوو آندریچ ما را به قلمرو وسیع و باصلابت امپراتوری عثمانی دعوت می‌کند.

در این خاک پهناور، ترک‌ها و مسلمانان در یک سو و مسیحیان کوه‌های بالکان در سوی دیگر، در صلحی نسبی زندگی می‌کنند؛ اما این صلح چگونه پدید آمده است؟ امپراتوری عثمانی از چندین قومیت و مذهب تشکیل شده بود و قلمروش آن‌قدر وسعت داشت که به‌طور منطقی، وقوع درگیری و جنگ‌های داخلی در این سرزمین اجتناب‌ناپذیر بود، اما سلاطین عثمانی، به‌خصوص در سده‌هایی که در اوج قدرت قرار داشتند، می‌توانستند این درگیری‌ها را مهار کنند و کشور را در ثبات نگه دارند.

یکی از دلایل این آرامش، اقتدار نظامی خلفای عثمانی بود که رمان تاریخی حیاط نفرین شده ما را با یکی از مظاهر این اقتدار امنیتی آشنا می‌کند.

حیاط نفرین شده؛ شهر امنیتی در امپراتوری عثمانی

حیاط نفرین‌شده یک شهر است. شهری کوچک که به زندان تبدیل شده و افرادی از اقوام و مذاهب گوناگون، با جرم‌هایی که معمولاً در حد سوءتفاهم یا تخلفی کوچک هستند، در این شهر زندانی شده‌اند. رئیس این زندان، مردی به نام کاراجوز، فرد بی‌رحمی است. کاراجوز خود در دوران جوانی قمارباز و شیاد بود و دوست پدرش او را وارد دستگاه امنیتی عثمانی کرد. این مرد حالا مشغول سرکوب و مقابله با هم‌قطاران دوران جوانی خود است. کاراجوز کار کردن را برای زندانیان ممنوع کرده بود. او معتقد بود فردی که ابزار به دستش بیفتد، راه فرار را یاد می‌گیرد.

از نظر کاراجوز، مجرمان سیاسی مثل مبتلایان به بیماری‌های واگیردار هستند و هم خود از آن‌ها دوری می‌کند و هم اجازه نمی‌دهد زندانیانی با جرایم غیرامنیتی با مجرمان سیاسی معاشرت کنند. یکی از این زندانیانِ از نظر کاراجوز خطرناک، پدرپتار است. همان کشیشی که در ابتدای داستان حیاط نفرین‌شده می‌میرد و حالا قرار است با زندگی او در دوران جوانی‌اش آشنا شویم. او از بدشانس‌ترین افرادی است که می‌توانیم با آن‌ها روبه‌رو شویم.

رمان‌های کلاسیک؛ روایت زیست بشر در میان رنج و امید

روزی که پدرپتار برای انجام کاری شخصی از بالکان به کلیسایی در استانبول رفت، از بخت بد او، یک شب‌نامه در استانبول پخش شد با موضوع «ظلم سلاطین عثمانی به مسیحیان بالکان» و چون در آن روز فقط رفت‌وآمد پدرپتار از بالکان به استانبول ثبت شده بود، مأموران امنیتی او را به شهر (زندان) فرستادند.

پدرپتار هیچ ربطی به آن اعتراض‌نامه نداشت و اصلاً نمی‌دانست چه کسی آن متن را نوشته، اما همه‌چیز بر گردن او افتاده است. ایوو آندریچ در رمان حیاط نفرین شده با ترجمه‌ی سید میثم میرهادی ما را با این کشیش بی‌گناه به زندانی می‌برد که قرار است در آنجا با عجیب‌ترین محکومان زندان عثمانی آشنا شویم. یکی از این افراد «کامل» است.

کامل پاشا؛ مظهر امپراتوری چندفرهنگی و قومیتی عثمانی

کامل همانند خود حاکمان عثمانی، ترک‌نژاد و مسلمان است، اما حالا در کنار یک کشیش مسیحی بالکانی، در یک سلول حبس شده. کامل ثروتمند، باهوش، زیبا و کتاب‌خوان است و تقریباً به همین دلیل دستگیر شده است. پس از مرگ مادر کامل و ناکامی در عشق دختری یونانی، این جوان برای گریختن از درد و رنج خود به کتاب‌خوانی روی آورد. ایوو آندریچ در رمان حیاط نفرین‌شده نشر کتاب تداعی ما را با سرگذشت مادر کامل که یونانی‌یهودی و پدرش که ترک‌‌مسلمان است، آشنا می‌کند.

کامل عاشق تاریخ است و سرگذشت امپراتوری عثمانی را به‌خوبی می‌داند. مشکل او نیز همین است. در خلال مطالعه‌ی تاریخ، ممکن است به شخصیت‌هایی علاقه‌مند و پیرو آن‌ها شویم که این شخصیت‌ها مورد غضب حاکمان باشند. کامل نیز از میان تمام شخصیت‌های تاریخ عثمانی، شاهزاده «سلطان جم» را برای دفاع و پیروی برگزیده؛ شاهزاده‌ای که مادرش ترک نبود و یک رگش از نژاد صرب‌هاست و علیه برادر خود، بایزید دوم، شورش کرد. از دیدگاه حاکمان عثمانی، جم سلطان دردسرساز و یاغی بوده و فردی که از او دفاع می‌کند، یک خطر بالقوه است.

ایوو آندریچ و روایت او از رنج و مقاومت

کامل دیوانه است؟ این پرسشی است که تمام مأموران زندان از همدیگر می‌پرسند. او در بازجویی‌ها بارها و بارها تأکید کرده که خود «جم سلطان» است و این جمله به این معناست که «من می‌خواهم علیه سلطان قیام کنم!» بدیهی است که دستگاه امنیتی عثمانی چنین تعدی‌ای را نمی‌پذیرد.

کامل مدام از برج مخصوص بازجویی که مکانی مخوف است، به سلول بازمی‌گردد. ماموران تا زمانی که از علاقه به جم سلطان اعلام برائت نکند، رهایش نمی‌کنند. ایوو آندریچ در کتاب حیاط نفرین شده، کامل را به‌عنوان آینه‌ی شخصیت جم سلطان قرار داده است؛ کامل جوانی نگون‌بخت است که بین دو فرهنگ ترک و یونانی و دو دین اسلام و یهود نمی‌تواند هویت خود را پیدا کند و دست به طغیان می‌زند.

سرنوشت کامل، گره کوری است که چگونگی به وجود آمدنش مهم‌تر از گشودن آن است؛ زیرا در این گره، ستیزهای فرهنگی و قومیتی و تاریخی پنهان شده‌اند که به واسطه‌ی استیلای اقتدار سلاطین عثمانی فرصت و مجال گشودن پیدا نمی‌کنند، اما تا چه زمانی می‌توان از سرریز شدن کاسه‌ی بحران‌ها جلوگیری کرد؟ با خرید کتاب حیاط نفرین شده، به شهری سفر خواهید کرد که بی‌گناه‌ترین مردمان در آن گرفتار شده‌اند و با مبارزه و مقاومت خود در برابر جهل و بی‌عدالتی، به تاریخ نقش و نگار می‌دهند.

کتاب حیاط نفرین شده برای شما مناسب است اگر

• از مطالعه‌ی تاریخ، به‌ویژه تاریخ امپراتوری عثمانی و دوران شکوه و اقتدار خاورمیانه، لذت می‌برید.
• به رمان‌های اجتماعی که وضعیت زندگی انسان در شرایط خفقان و سرکوب را شرح می‌دهند، علاقه‌مندید.
• در جست‌وجوی داستانی کلاسیک و تاریخی هستید که نویسنده‌ی آن از برندگان جایزه نوبل ادبیات باشد.

در بخشی از کتاب حیاط نفرین شده می‌خوانیم

در طول قدم‌زدن‌های خود در حیاط، مرتب به هاایم برمی‌خورد که ناآرام و سراسر لرزان، مرتب جایش را عوض می‌کرد. با آن بقچه‌ی وسایلش به هرجایی که می‌رسید، شک به همه‌چیز و همه‌کس همان‌جا منتظرش بود. او بلافاصله «تدابیر و اقدامات احتیاطی» را مد‌نظر قرار می‌داد و بعد از یکی‌دو روز، آن جا را ترک می‌کرد و دنبال محل استراحتی جدید و مطمئن‌تر گشت. قبل از ملاقات‌هایش با پدر‌پتار گاهی از کنارش رد می‌شد، گویی او را اصلاً نمی‌شناسد. گاهی اوقات با حرکت ساده‌ی سرش فقط سلامی به او می‌کرد و با چشم‌هایش به‌نحوی معنادار پلک می‌زد. بعضی وقت‌ها هم نزدیک می‌شد و آزادنه صحبت می‌کرد، تا وقتی که دوباره چیزی به یادش بیاید و به مسیرش ادامه دهد.

به همین ترتیب او حالا کنار پدر‌پتار ایستاده است و صحبت درباره‌ی آن مرد را با صدایی کلفت و خشن شروع می‌کند و مانند همیشه همه‌چیز را از قبل می‌داند.

او مردی کم‌اصالت بود که با زور بازوی زیاد و مهارت خود توانسته بود به جمع آقازاده‌ها راه بیابد. چند سالی قهرمان معروف کشتی در تمام عثمانی بود. کارش تأمین ادوات نظامی بود. صاحب یک کافه بود و کارچاق‌کن در هر کاری. پول زیادی از زیر دستش رد می‌شد. کلاً قمارباز و باده‌خوار و، خصوصاً، زن‌باز بود. به همین خاطر دچار یک مریضی شده بود. هیچ‌وقت دستش پاک نبود و بین مال خودش و غیر فرقی نمی‌گذاشت، اما یک‌جورهایی تا وقتی که توان داشت و عقلش کار می‌کرد، امورش به‌سادگی می‌گذشت. دو‌سه سالی بود که اوضاعش به‌هم‌ریخته بود. هر حساب‌کتابی را از دست داده بود. زن‌ها مغزش را خورده و توانش را تحلیل داده بودند. آخر سر، جمعی که زمانی با آن‌ها بود، در پایین رودخانه رهایش کردند. با فرودست‌ترین تبهکاران قاطی شده بود. به‌این‌ترتیب، به‌عنوان ورشکسته و کلاهبرداری چند جانبه در این حوزه هم موفق شده بود.