بله
کتاب تفکر در تنگنا، مجموعه‌ای از جستارهای محمدعلی مرادی، فیلسوف، پژوهشگر و مترجم ایرانی است. بیشتر این جستارها با توجه به سابقه‌ی فعالیت‌های سیاسی و فلسفی نویسنده، با رویکرد اندیشه‌های چپ، فلسفه‌ی پدیده‌شناسی هگل و تاریخ معاصر نوشته شده‌اند. این مجموعه نخستین اثری است که پس از درگذشت این اندیشمند ایرانی منتشر شده است و شامل 34 مقاله‌ی فرهنگی و اجتماعی است.
درباره‌ی کتاب تفکر در تنگنا
کتاب حاضر جستارهای تاریخی - فلسفی محمدعلی مرادی است که در طول یک دهه پس از بازگشت به ایران نوشته است. این جستارها طیف گسترده‌ای از موضوعات را در بر می‌گیرند اما به‌طور کلی می‌توان آنها را در چهار دسته‌ی اصلی قرار داد: مبانی فلسفی فرمِ جستار، خوانش‌های هگلی، نقد تمدن و فرهنگ و تأملات در هنر و معماری. نویسنده در آغاز کتاب تفکر در تنگنا به تعریف دقیق قالب نوشتاری «جستار» پرداخته و تفاوت آن را با سایر فرم‌های نوشتار پژوهشی شرح می‌دهد. او تمایز اصلی جستار را در فضا دادن به تخیل و ساختارشکنی در فرم مقدمه، بخش اصلی و نتیجه‌گیری می‌داند.
اولین جستار خط فکری اصلی مرادی را مشخص می‌کند؛ خوانشی از پدیده‌شناسی هگل و بررسی مسئله‌ی خرد جمعی و چگونگی تبدیل «من» به «ما». نویسنده پس از مرور بسیاری از دیدگاه‌های فلسفی و تحلیل تاریخ معاصر بر پایه‌ی آنها، به فرهنگ و هنر ورود می‌کند و در زمینه‌هایی چون معماری و سینما، به مفهوم شهر و تمدن شهری می‌پردازد.
تحلیل فلسفی فیلم‌های حاتمی، کیارستمی و مخملباف
محمدعلی مرادی در فصل‌هایی که به هنر سینما می‌پردازد، به تعبیر خودش دسته‌ای از سینمای ایران را هدف قرار می‌دهد که خود به آن «سینمای اندیشمند» می‌گوید. او با انتخاب سه کارگردان از سه جریان فکری متفاوت، معنای مرکزی فیلم‌ها را با تفسیر فلسفی می‌کاود؛ فیلم‌های علی حاتمی به نمایندگی از سینمای نوستالژیک، فیلم‌های عباس کیارستمی به‌عنوان فیلمساز سینمای عرفانی و فیلم‌های محسن مخملباف که در دسته‌ی سینمای تراژیک قرار می‌گیرند.
مرادی در تحلیل فیلم خانه‌ی دوست کجاست؟ به صمیمیت و سادگی جامعه‌ی آلوده‌نشده به فضای شهری اشاره می‌کند و احساس همدلی و نوع‌دوستی را در فضاهای غیرشهری زنده‌تر می‌داند. در نقد و بررسی سریال هزاردستان نیز بازنمایی شهر را با صفاتی چون خموده و کریه را بررسی می‌کند، و دیدگاه متفاوت علی حاتمی نسبت به شهر و روستا را به‌عنوان نقدی بر زندگی پیچیده و تاریک شهری در نظر می‌گیرد.
تفکر انتقادی در برابر تفکر ایدئولوژیک
کتاب تفکر در تنگنا با جستارهایی مانند «اطلاعات و انفجار اطلاعات از منظر فلسفی»، «شعاعیان و جدال میان تعقل و تخیل» و «تاملی در مفهوم اعتدال» بر رویکرد مرادی نسبت به تفکر انتقادی و خرد خودبنیاد تاکید می‌کند و اندیشه‌ی دگم و تفکر ایدئولوژیک را نقد می‌کند. او در جستارهای «هگلیان چپ ایرانی» و «چپ نو» نیز به سراغ سنت چپ در ایران رفته و با نقد اتوریته‌ی لنینیستی، بر ایده‌ی چپ نوین تمرکز می‌کند که به‌جای «منطق تضاد» بر «منطق تمایز» بنا شده است.
محمدعلی مرادی، روشن‌فکر، پژوهشگر حوزه‌های فلسفه، سینما و سیاست یکی از اعضای حزب توده پیش از انقلاب اسلامی بود. او پس از سرکوب احزاب چپ در دهه‌ی شصت برای تحصیل فلسفه و جامعه‌شناسی به آلمان رفت و از دانشگاه برلین فارغ‌التحصیل شد و سپس به ایران بازگشت. خرید کتاب تفکر در تنگنا از انتشارات نقد فرهنگ شما را با اندیشه‌های او پس از حضور دوباره در ایران آشنا می‌کند.
کتاب تفکر در تنگنا برای شما مناسب است اگر
- دانشجو یا پژوهشگر حوزه‌ی فلسفه، علوم اجتماعی و علوم سیاسی هستید و به جستارهای فلسفی علاقه دارید.
- به تحلیل فلسفی هنرهایی چون معماری و سینما علاقه‌مندید.
- اندیشه‌های متفکران معاصر ایرانی برای شما جذاب است.
- آثار و اندیشه‌های محمدعلی مرادی را دنبال می‌کنید و می‌پسندید.
در بخشی از کتاب تفکر در تنگنا: جستارهایی در علوم فرهنگی می‌خوانیم
این امر مستلزم شرح فلسفی است: در دوران جدید «حقیقت» از کتاب مقدس به طبیعت منتقل شد و این باور شکل گرفت که «خرد» با «طبیعت» درهم‌تنیده شده‌اند. همزمان با این اتفاق، امر اجتماعی و تاریخی نیز برجسته شد و موضوع «تاریخ» و «حقیقت تاریخی» محور اندیشه بشر قرار گرفت؛ چرا که حقیقت تاریخی می‌توانست «مشروعیت سیاسی» را رقم زند. تاریخ با نقشی که به خود گرفت، می‌کوشید تا از قصه‌ها، روایت‌ها و اسطوره‌ها فاصله بگیرد. در این بستر بود که «تاریخ» و «قصه» به رقابت با هم برخاستند؛ «تاریخ» با رسانۀ تفکرِ مفهومی و «قصه» با رسانه استعاره همراه بود و هر کدام می‌خواستند که حقیقت خاصه خود را بیان کنند.
تاریخ به‌مثابه یک «علم» مدعی بود که حقیقت در اختیار او است و می‌کوشید تا در این بستر سیستمی از حقیقت را بسازد. اما قصه از این رو که ناشی از «نیروی تخیل» است، می‌کوشید تا با استعاره، و در نظمی هیبریدی حقیقت خود را بیان کند و چندان با خرد میانه‌ای ندارد. تنش بین «تاریخ» و «قصه» که در واقع تنش بین مفهوم و استعاره، سیستم و هیبرید است، بالا گرفت و، به تدریج، «تاریخ» متهم شد به اینکه فرمی از «قصه» است و با گرفتن داده‌ها و فکت‌های واقعی قصه‌پردازی می‌کند و اساساً تاریخ از رهگذر «استنباط حدسی» ممکن می‌شود و این حدس‌ها و فانتزی‌هایش را «حقیقت» می‌پندارد و گاه بر سر این‌ها جنگ درمی‌گیرد.
فیلم «اژدها وارد می‌شود» ساخته مانی حقیقی، داستان تنش بین تاریخ و قصه است؛ اینجا با داده و فکت‌های واقعی که همه «نشانه» هستند، ماجرا و داده‌ها از دل رخدادهای تاریخ معاصر ایران بیرون کشیده می‌شود؛ دختر ابراهیم گلستان، لیلی و نوه او که مانی حقیقی است، فیلم «خشت و آینه» ابراهیم گلستان، رمان ملکوت بهرام صادقی و حضور شخصیت‌های سیاسی امروز همچون سعید حجاریان و صادق زیباکلام، همه داده‌های واقعی‌اند که به آنها ارجاع داده می‌شود تا داستانی تخیلی متکی به «استنباط حدسی» در فرم هیبریدی ساخته و مدعی شود که در صدد است «حقیقت تاریخی» را رقم زند. این داده‌ها و رد پاها کنار هم گذاشته می‌شوند تا این پرسش همیشگی را مطرح سازد که «چگونه می‌توان تاریخ ایران را نوشت؟» آیا تاریخ مکتوب، مدارک و مستندات همه هستی و حقیقت تاریخی را رقم می‌زنند؟
