بله
کتاب اثر لوسیفر، حاصل پژوهشی روان‌شناختی است که در سال 1971 توسط فیلیپ زیمباردو در دانشگاه استنفورد انجام شد و به بررسی تاثیر جایگاه‌های قدرت و شرایط اسارت بر رفتار انسانها پرداخت. این آزمون شبیه‌سازی زندان تنها شش روز به طول انجامید اما چنان اثر وحشتناکی از خود بر جا گذاشت که امروز به‌عنوان یکی از تکان‌دهنده‌ترین آزمایش‌های روان‌شناختی در جهان شناخته می‌شود. کتاب اثر لوسیفر در سال 2008 برنده‌ی جایزه‌ی ویلیام جیمز شد.
درباره‌ی کتاب اثر لوسیفر
در ماه آپریل سال 2004 عکس‌های وحشتناکی از زندان ابوغریب عراق از اخبار شبکه‌ی سی‌بی‌اس پخش شد که از آن زمان در حافظه‌ی جهانیان حک شده است: تصویر زندانی‌های عراقی که مثل جنازه روی هم انبار شده بودند، زندانی‌ای که مانند سگ به قلاده بسته شده و توسط زندانبان کشیده می‌شد، چهره‌ی وحشت‌زده و بدن برهنه‌ی زندانیان و سربازان آمریکایی که در تمام این شرایط در حال لبخند زدن و ژست گرفتن برای عکس یادگاری بودند در تمام تصاویر قابل مشاهده بود؛ و البته تصویری که از همه‌ی عکس‌ها ماندگارتر شد: تصویر زندانی‌ای که نقاب به صورت، با دست‌های باز روی جعبه‌ای ایستاده و دو سیم بلند به انگشت‌هایش متصل شده است. بعدها مشخص شد به این زندانی گفته شده این سیم‌هایی که در واقعیت به هیچ‌جا متصل نبود به جریان برق پرقدرتی متصل است و در صورتی که کوچک‌ترین حرکتی از زندانی سر بزند او را خواهد کشت.
آن روز پروفسور فیلیپ زیمباردو (Philip Zimbardo) همراه با میلیون‌ها آمریکایی وحشت‌زده به صفحه‌ی تلویزیون خیره شد و از خود پرسید چه اتفاقی می‌افتد که انسان‌های خوب به چنین افراد شروری مبدل می‌شوند؟ سوالی که از سال 1971، پس از فاجعه‌ی وحشتناکی که آزمایش زندان استنفورد به بار آورد، ذهن زیمباردو را به خود مشغول کرده بود. ممکن است نام آزمایش زندان استنفورد به گوشتان خورده باشد، زیمباردو در طی این آزمایش تعدادی از دانشجویانی که تصادفی انتخاب شده بودند را به دو دسته‌ی زندانی و زندانبان تقسیم کرده و در سیر شش روز روند سقوط ایشان از مرتبه‌ی انسانیت به مرتبه‌ی هیولاهای بی‌اخلاقی که قادر به انجام هر کاری بودند را به نظاره نشست. آزمایشی که بعدها الهام‌بخش نگارش کتاب اثر لوسیفر (The Lucifer Effect) و بازبینی دوباره‌ی جهانیان در معنای مفاهیمی مانند خشونت، قدرت، قانون و اخلاق شد.
این آزمایش که بعدها به‌دلیل تشویق به خشونت و آزار جسمی و روانی مورد انتقادهای فراوانی قرار گرفت، زیمباردو را به این نتیجه رساند که تمام انسانها این امکان را دارند که تحت شرایط و ساختارهای اجتماعی به‌خصوصی، دست به انجام وحشتناک‌ترین خشونت‌ها بزنند. نتایجی که زیمباردو در دوره‌ی شش روزه‌ی آزمایش خود به دست آورد، توسط عکس‌هایی که نمایانگر خشونت وحشتناک سربازان آمریکایی نسبت به زندانیان عراقی بودند کاملاً تایید شد. تصاویر سربازهایی که به‌عنوان قهرمانانی ملی شناخته می‌شدند، جوانانی که جان خود را کف دستشان گذاشته و برای مبارزه با تروریسم کشور خود را ترک کرده بودند، زندانبان‌های وطن‌دوستی که آمریکایی‌های وحشت‌زده آرامش و امنیت خود را مدیونشان می‌دانستند؛ چطور ممکن بود ایشان به این هیولاهای آزارگر، این جانیان بی‌رحمی که با جسد برهنه‌ی قربانیانشان ژست یادگاری می‌گرفتند، تبدیل شوند؟ زیمباردو در کتاب اثر لوسیفر تلاش می‌کند به این سوالات پاسخ بدهد.
فیلیپ زیمباردو در کتاب اثر لوسیفر نمونه‌های تاریخی متعددی از خشونت و آزار سیستماتیک را معرفی و تحلیل می‌کند و با مقایسه‌ی آن‌ها با نتایج آزمایش استنفورد ثابت می‌کند که تمام انسانها، به شرطی که در ساختار و چارچوب اجتماعی اشتباه قرار بگیرند، امکان این را دارند که از انسانیت عاری شده و عامل یا قربانی وحشتناک‌ترین خشونت‌ها شوند. نام کتاب و ایده‌ی اصلی مطرح شده توسط زیمباردو نیز که از داستان لوسیفر یا شیطان الهام گرفته شده تاکیدی بر همین مسئله است؛ لوسیفر فرشته‌ی محبوب خداوند بود که پس از سرپیچی از فرمان او به شیطان پستی بدل شد که تمام شرارت‌های انسان را مجسم می‌کند. تحقیقات زیمباردو در باب این سقوط اخلاقی انسان از سال 1971 حدود سه دهه به طول انجامید و در نهایت در سال 2007 تحت عنوان اثر لوسیفر به چاپ رسید.
کتاب اثر لوسیفر با ترجمه‌ی علی سعیدی و احمدرضا اقتصادی رودی و چاپ نشر دوران به شما تقدیم می‌شود.
جوایز و افتخارات کتاب اثر لوسیفر
- از کتاب‌های پرفروش نیویورک تایمز؛
- برنده‌ی جایزه‌ی ویلیام جیمز.
نکوداشت‌های کتاب اثر لوسیفر
- اثر لوسیفر عقیده‌ی شما دراین‌باره که ما چرا چنین رفتار می‌کنیم (و در کل درباره‌ی استعداد انسان نسبت به شرارت) را تغییر خواهد داد. این کتابی آزاردهنده است، اما کتاب آزاردهنده‌ای که حضورش هرگز از الان ضروری‌تر نبوده. (مالکم گلادول، نویسنده‌ی کتاب گفتگو با غریبه‌ها)
- کتابی بسیار بااهمیت؛ تمام سیاست‌مداران و نظریه‌پردازان اجتماعی باید این کتاب را بخوانند. (تایمز)
- قدرتمند؛ اثری فوق‌العاده در زمینه‌ی پژوهش‌های روان‌شناختی خشونت یا شر. (The American Prospect)
- فیلیپ زیمباردو در آزمایش استنفورد، عصاره‌ی شر را در یک بطری در آزمایشگاه اسیر کرد. درس‌هایی که آموخت جهت سیاه‌تری از طبیعتمان را نمایان می‌کنند اما اگر به توصیه‌هایشان گوش فرا دهیم، از امید سرشارمان می‌کنند. اثر لوسیفر مانند یک رمان خواندنی است. (Anthony Pratkanis، University of California)
اقتباس سینمایی از کتاب اثر لوسیفر
فیلم سینمایی آزمایش زندان استنفورد (2015) اطلاعات کتاب اثر لوسیفر را مبنای خود قرار داده است.
کتاب اثر لوسیفر برای چه کسانی مناسب است؟
مطالعه‌ی کتاب اثر لوسیفر را به تمام دانشجویان و علاقه‌مندان حوزه‌های روانشناسی و جامعه‌شناسی پیشنهاد می‌کنیم.
در بخشی از کتاب اثر لوسیفر: درک نحوه‌ی تبدیل انسان‌های خوب به افراد شرور می‌خوانیم
ما می‌توانیم شواهد بیشتری از گسترش شکنجه‌های مخفیانه به‌عنوان ابزاری برای استخراج اطلاعات از مظنونان مقاوم، در برنامه‌های مخفی سیا برای انتقال زندانیان به کشورهای خارجی، که موافقت کرده‌اند این کار کثیف را برای ایالات متحد انجام دهند، بیابیم. در برنامه‌ای که به‌عنوان «استرداد» یا «استرداد فوق‌العاده» شناخته می‌شود، ده‌ها و احتمالاً صدها «تروریست باارزش» به کشورهای مختلف خارجی منتقل شده‌اند، که این کار اغلب با هواپیماهای اجاره‌شده‌ی سیا انجام شده است. گزارش شده است که رئیس‌جمهور بوش به سیا اجازه داده است که زندانیان تحت بازداشت خود را به‌طور مخفیانه به کشورهایی که به‌طور معمول از شکنجه استفاده می‌کنند، منتقل کند (وضعیتی که عفو بین‌الملل مستند کرده است). این زندانیان بدون ارتباط در بازداشتگاه‌های مخفی واقع در «مکان‌های نامعلوم» نگه‌داری می‌شدند. در برنامه‌ی دیگری تحت عنوان «استرداد معکوس»، «مظنونان» که به دست مقامات کشورهای دیگر در موقعیت‌های غیرجنگی یا میدان جنگ بازداشت می‌شدند، به ایالات متحد تحویل داده می‌شدند و تقریباً همیشه بدون حمایت‌های حقوقی اولیه‌ی ذکرشده در قوانین بین‌المللی، به زندان گوانتانامو منتقل می‌شدند.
رئیس مرکز حقوق اساسی، مایکل راتنر، در مورد این برنامه گفته است:
من آن را برون‌سپاری شکنجه می‌نامم. معنای واقعی آن این است که، در به‌اصطلاح جنگ علیه تروریسم، سیا افراد را در هر کجای کره‌ی زمین که بخواهد دستگیر می‌کند و اگر نمی‌خواهد در شکنجه یا بازجویی مستقیم آن‌ها شرکت کند، هر اصطلاحی که می‌خواهید استفاده کنید، آن‌ها را به کشور دیگری که سازمان‌های اطلاعاتی ما با آن روابط خوبی دارند، می‌فرستد. این کشور می‌تواند مصر یا اردن باشد.
