کتاب 2001: یک اودیسه‌ی فضایی

کتاب 2001: یک اودیسه‌ی فضایی، فیلم‌نامه‌ای است نوشته آرتور سی. کلارک و به کارگردانی و تهیه کنندگی استنلی کوبریک. در این کتاب علاوه بر فیلم‌نامه اودیسه‌ی فضایی، نقد و گفت‌وگو آن هم آمده است. همچنین این فیلنامه تعریفی تازه از جزیی‌ترین عناصر سینما، تا کلی‌ترین عناصر آن و حتی خود واژه‌ی سینما، ارائه داده است.

چیزهایی که کتاب 2001: یک اودیسه‌ی فضایی (2001:a space odyssey) سخن به میان می‌آورد، بیش از فیلمی با نام «2001: یک ادویسه‌ی فضایی» است. این کتاب آرزویی دارد که بیش‌ از خوانده شدن یک فیلمنامه‌ است.

شاید بهتر باشد بگویم در خلال این مصاحبه‌ها و گفت‌وگوها، فیلم «2001» بهانه‌ای شده برای ترسیم تصویری از دنیای دهه‌ی شصت، دنیای جنبش‌های جدید اجتماعی،‌ دهه‌ی جهش فن‌آوری در جهان، عصر تب و تاب فرود انسان بر ماه، زمانه‌ای که ژانر علمی‌ تخیلی مورد توجه مردم قرار گرفت و بعد از آن، «جنگ‌ ستارگان،» «برخورد نزدیک...» و «ای.‌تی» و دیگر محصولات تکنولوژیک، پرده‌های سینما را تسخیر کردند، عصری که برای مردمش بحث از بشقاب‌ پرنده‌ها و احتمال وجود موجودات هوشمند دیگر، هنوز داغ بود، عصر سرکشی نسل جدید که در امریکا، «آلن کینزبرگ» و «اندی‌ وارهول» و هیپی‌ها و جنبش‌های هنری مدرن از نمادهای آن به شمار می‌آمدند، دهه‌ای که دنیا جنگ ویتنام را به تماشا نشسته بود. دهه‌ای با انقلاب استقلال الجزایر. سر برآوردن اگزیستانسیالیست‌های انقلابی چون سارتر و کامو.

در این دهه گذشته از فلسفه، هنرشناسان هم از قرائت‌های مدرن گذر کرده و در آستانه‌ی ورود به دنیای پساساختارگرایی، پسا‌مدرنیسم و شالوده‌شکنی بودند، این‌که چرا با سرمایه‌ی هالیوود،‌ اثری ساخته شد که غیر از وجه تکنولوژیکش (که بیش از تلاش برای رنگ‌آمیزی افسون‌گرانه‌ی تخیل، می‌کوشید تا روی پرده هر چه واقعی‌تر به نظر برسد) نسبت کمی با نوع نگاه هالیوود برقرار می‌کرد و شاید خوانشی نو بود از اسطوره، داستان علمی، و سینمای تخیلی یا واکنشی به جریان‌های جدید فیلم‌سازی در جهان؟

اگر نگاهی به حجم گفت‌وگوهای کلارک و کوبریک درباره‌ی مسائل روزگارشان و دغدغه‌هایی که تب و تاب آن زمانه بوده، بیندازیم، چیزهای جالبی روشن می‌شود. گذشته از همه‌ی این‌ دیدگاه‌های تاریخی، اگر از دید مؤلف‌ گرایانه هم به این فیلم نگاه کنیم، شاید حرف‌های کوبریک و فیلمنامه‌نویسش کلارک، نماینده‌ی نوعی از فیلم‌سازی به حساب بیاید که در اندیشه‌ی به تصویر درآوردن اندیشه می‌شود. می‌توان در خاطرات کلارک، تلاش این دو را برای دست‌یابی به حدِ اعلای این نوع سینما کاوید. شاید برای همین است که به قول «دلوز،» در کتابش، سینما دو، وقتی به کار کوبریک نگاه می‌کنیم، میزانسن، همان اندیشه است، همین شاید علت همه‌ی سخن‌هایی باشد که پیرامون این اثر و زمانه‌اش درگرفته.

استنلی کوبریک (Stanley Kubrick) کارگردان، فیلم‌نامه‌نویس، تهیه‌کننده، فیلم‌بردار و تدوینگر آمریکایی است. او عضو فیلمسازی نوین هالیوود بوده و فیلم‌های وی به گفته مورخ فیلم میشل سمیت جزو مهم‌ترین و تاثیرگذارترین فیلم‌های قرن ۲۰ است. او پیاپی به عنوان یکی از شاخص‌ترین کارگردانان تاریخ سینما عنوان‌شده است. فیلم‌های او که معمولا اقتباسی از رمان‌ها و داستان‌های کوتاه هستند، ژانرهای گوناگونی را در برمی‌گیرند. فیلم‌هایش به واقع‌گرایی، طنز تلخ، طراحی صحنه خارق‌العاده، و استفاده فوق‌العاده از موزیک معروفند.