کتاب درآمدی بر اهریمن شناسی ایرانی

اهریمن ­پژوهی و دیو شناسی یکی از بنیادهای پژوهش در فرهنگ، اساطیر و ادبیات ایران­ زمین است. این موضوع در هر برهه ­ای از زمان و مکان در ادبیات ایران قابل پژوهش است، اما پررنگ ­ترین و پیچیده ­ترین بخش آن در ادبیات پهلوی ساسانی و ادبیات حماسی فارسی (حماسه ­های ملی) به­ ویژه شاهنامه‌ی فردوسی است. اهریمن و دیوان نقش گسترده ­ای در ادبیات پهلوی دارند. آنها از متون اوستایی، پهلوی و پازند به متون فارسی زردشتی و از خدای نامه ­های دوره‌ی ساسانی و ترجمه‌ی آنها به شاهنامه­ های منثور، شاهنامه‌ی فردوسی و دیگر حماسه­ های ملی رسیده‌اند.

در این پژوهش، پدیده­ های رفتاری اهریمن و دیوان در ادبیات ایران به­ طور کلی و در شاهنامه به­ طور خاص مورد بررسی قرار گرفته ­است. هدف پژوهش رسیدن به شناختی از اهریمن و دیوان از آغاز ادبیات ایرانی تا پایان دوره‌ی حماسه­ های ملی (قرن هشتم) و همچنین بازشناسی و بازسازی حلقه ­های مطالعاتی بین ادبیات ایران باستان و حماسه­ های فارسی است.

روند حضور اهریمن و دیوان را در ادبیات ایران می­توان به چهار دوره‌ی کلی تقسیم کرد. بررسی دوره ­های پیشین باعث می­شود تا مطالعه و بررسی دوره‌ی چهارم به عنوان برجسته ­ترین قسمت این پژوهش به خوبی انجام پذیرد. در واقع بدون مطالعه‌ی این دوره ­ها درک مسایل موجود در شاهنامه به­ درستی امکان­پذیر نخواهد بود. این دوره ­ها عبارتند از:

1) دوران آریایی و هند و ایرانی

2) از آغاز اصلاحات زردشت تا پایان پادشاهی هخامنشیان

3) از پادشاهی اسکندر تا پایان پادشاهی ساسانیان

4) از ورود اسلام به ایران تا پایان دوره‌ی حماسه­ های ملی(قرن هشتم)

در هریک از این دوره­ ها تصورات خاص و دیدگا ه­ های گوناگون و متفاوتی درباره‌ی اهریمن و دیوان وجود دارد که در جای خود بررسی خواهد شد.

در این پژوهش، اهریمن به عنوان دیوانْ­دیو و دیوان به عنوان جمعیتی که از اصل مشترک اهریمن سرچشمه می­ گیرند، مورد بررسی  قرار گرفته‌اند. این جامعه با جامعه‌ی انسانی که به اصل مشترک دیگر؛ اهورامزدا می­رسند، در تضاد و تقابلند.