کتاب مثنوی معنوی: شریعت و طریقت

توافق بین محتوای مثنوی مولانا با آنچه در زبان فقها «شریعت» نام دارد طی قرون اخیر و حتی در عصر حاضر بارها از جانب متشرّعه مورد سؤال یا انکار واقع شده است و عجب آنست که یک تن از روشنگران قرن اخیر، میرزا فتحعلی آخوندزاده نویسنده ترک‌زبان و فارسی‌نویس قفقاز هم با اظهار این ادعای بی‌بنیاد که گویا مثنوی شریف را از سر تا بُن خوانده است گوینده‌ی مثنوی را منکر اعتقاد به انبیاء و معاد و مثنوی را بالتمام مخالف شرع شریف خوانده است.

پس جای تعجب نیست که بعضی روشنفکرخواندگان عصر ما هم عشقی را که نسبت به مثنوی اظهار می‌نمایند بر این توهّم بی‌اساس بنیاد نهاده باشند که گویا محتوای مثنوی یک نوع عرفان ضدّ دینی است و با آنچه شریعت خوانده می‌شود به‌هیچ‌وجه نسبتی ندارد. اینکه طعّانه مثنوی (3/4231) که ظاهراً از شاگردان شیخ صدرالدین قونوی عارف ومحدّث و شیخ الاسلام قونیة عصر مولانا بوده است و با کتاب‌هایی چون «فکوک» وی و «فصوص» و «فتوحات» استادش ابن عربی آشنایی داشته است مثنوی مولانا را خالی از «اسرار بلند» و منحصر به قصه پیغمبر و پیروی می‌خواند. در این‌باره که مدّعیان مولانا در قونیه در باب توافق بین مندرجات مثنوی با آنچه «قصة پیغمبرست و پیروی» و شریعت نام دارد تردید نداشته‌اند جای ابهام باقی نمی‌گذارد. اما مولانا در جواب این ادعا که وی آن را ناشی از حسادت معاندان می‌خواند خاطرنشان می‌کند که آنچه هم آن‌ها «اسرار بلند» می‌خوانند از همان سرچشمة «وحی» که منشأ شریعت است نشأت دارد و نظایر آنگونه «اسرار» اگر با محتوای وحی مغایر باشد جهل و پندارست و آن را از مقولة «الحاد» باید شمرد نه از مقولة عرفان و ارشاد.