بله
کتاب تمثیل، اثری کوتاه و کاملا کاربردی در توضیح خواستگاه و کاربرد این آرایه‌ی ادبی است که توسط جان مک کوئین به نگارش درآمده است. در این اثر سیر معنای تمثیل را از یونان باستان آغاز می‌کنیم و پس از گذر از قرون‌وسطی در قرن اخیر پی می‌گیریم. این اثر یکی از مهم‌ترین منابع آرایه‌های ادبی است که صرفا بر موضوع «تمثیل» تمرکز دارد.
درباره‌ی کتاب تمثیل
معنایی در پس حادثه نهفته است؛ شاید ساده‌ترین تعریفی که برای تمثیل در ذهن داریم همین باشد که این مفهوم اشاره به روایتی دارد که در دل خود معنای دیگری را پنهان کرده است. جان مک کوئین در کتاب تمثیل خود اگرچه روی این تعریف خط نمی‌کشد، اما توضیح می‌دهد که این تکنیک صرفا یک شگرد ادبی نیست؛ بلکه شیوه‌ای برای اندیشیدن به اسطوره، دین، تاریخ، انسان و حتی جامعه است.
رویکرد بسیار جالبی که جان مک کوئین در این کتاب پیش گرفته، آغاز سخن نه از ادبیات، نه از تاریخ؛ بلکه از الهیات و فلسفه است. او در اولین سطر کتاب به مخاطب یادآور می‌شود که خواستگاه تمثیل در فلسفه و کلام است و «تمثیل‌ها اغلب مذهبی‌اند». البته در ادامه‌ی کتاب تمثیل آورده می‌شود که این خواستگاه منافاتی با ارتباط تنگاتنگ تمثیل و روایت ندارد؛ چرا که تمام ادیان معمولا آموزه‌های خود را با قصه و روایت به پیروان خود آموزش داده‌اند و از همین‌جا است درهم‌آمیختگی آرایه تمثیل و داستان و روایت آغاز می‌شود.
نویسنده در این کتاب به نکته‌ی جالی اشاره می‌کند که تمثیل می‌تواند در شیوه‌ی تفسیر اسطوره‌ای یونان و روم نقش مهمی داشته باشد. اینجا دیگر اسطوره صرفا داستان خدایان و قهرمانان نیست؛ بلکه می‌تواند پوسته‌ای برای تزیین یک حقیقت فلسفی یا اخلاقی باشد. از آپولیوس تا ارسطو و افلاطون نویسنده نشان می‌دهد که مفسران باستانی در پی کشف حقیقتی مخفی در ظاهر روایات بوده‌اند و همین میل به کشف معنای دوم، پایه اصلی سنت تمثیلی در ادبیات غرب شده است.
کتاب مقدس و صفحات تاریخ «چندلایه»اند
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب تمثیل، بررسی ورود این آرایه به سنت مسیحیت است. جان مک‌کوئین نشان می‌دهد که در تفسیر کتاب مقدس، متن می‌تواند هم‌زمان چند سطح معنایی (لفظی، تاریخی، اخلاقی، تمثیلی و...) داشته باشد. روایت‌های عهد عتیق نیز در خوانش مسیحی، گاه به‌عنوان پیش‌نمونه‌هایی از وقایع و شخصیت‌های عهد جدید تفسیر می‌شوند. به‌این‌ترتیب، تمثیل راهی است برای پیوندزدن گذشته، حال و آینده در پلن بزرگ تاریخ.
جان مک کوئین در ادامه، این نگاه را به تاریخ و قرون‌وسطی تسری می‌دهد. او در این بخش عنوان می‌کند که عنصر تاریخ برای ذهنیت قرون‌وسطایی مجموعه‌ای از وقایع نبود؛ بلکه هر رویداد به بخشی از طرح الهی اشاره می‌کرد و اتفاقاتی چون سقوط حکومت‌ها، آغاز جنگ‌ها و تولد - مرگ شخصیت‌های مهم، معنایی فراتر از خود داشت.
سپس کتاب تمثیل در فصل نظریه‌های قرون‌وسطی، نشان می‌دهد که این شیوه‌ی خواندن روایات به نظامی منسجم‌تر تبدیل شد. متفکران مسیحی در آن دوران کوشیدند که میراث کلاسیک یونان باستان را با جهان‌بینی تمثیلی خودسازگار کنند و برای متون قدیمی چندین سطح معنایی تعریف کنند.
وقتی تمثیل به درون انسان رسوخ می‌کند
جان مک کوئین در ادامه‌ی کتاب تمثیل خبر از اتفاقی عجیب در مورد انسان می‌دهد. در این بخش از سیر مطالعاتی کتاب است که داستان و روایات به عرصه‌ای برای کشمکش‌های دوگانه‌ی رذیلت - فضیلت، عقل - میل، ایمان - وسوسه و... تبدیل می‌شوند.
این بخش از کتاب، از شخصیت‌هایی می‌گوید که صورتی انسانی برای امیال درونی‌شان هستند و سفر قهرمان، هم‌زمان سفری اخلاقی تلقی می‌شود. در این بخش به آثار مهمی چون پسوخوماخیا، رمان دو لا رز و ملکه‌ی پریان اسپنسر اشاره می‌شود که در آن «تمثیل» زبانی برای روایت بحران است؛ در این آثار انسان تنها است و باید به‌تنهایی در جهانی پر از انتخاب، وسوسه و تضاد مسیر خود را پیدا کند.
برگ برنده‌ی تمثیل جان مک کوئین
کتاب تمثیل در ادامه به وجه شباهت دو مقوله‌ی تمثیل و طنز می‌پردازد و نشان می‌دهد که این دو مفهوم اگرچه در ظاهر تفاوت‌های زیادی با هم دارند؛ در مقصد هر دو مشترک‌اند. با این خوانش آثاری مانند سفرهای گالیور هم در قلمرو طنز قرار دارند و هم در قلمرو تمثیل قرار می‌گیرند؛ گویا جهان خیلی این داستان تصویری انتقادی از وضعیت انسان ارائه داده است.
برگ برنده و تمایز اصلی کتاب تمثیل نشر مرکز، دقیقا همین‌جاست که در آن نویسنده به یک تعریف خشک ادبی از آرایه تمثیل بسنده نکرده و تاریخ تحول آن را از ابتدا برای مخاطب توضیح داده است. این کتاب تمثیل‌شناسی بیش از آنکه صرفا فرهنگ‌نامه‌ای برای یک اصطلاح ادبی باشد، تمرینی برای خوانش دقیق‌تر است.
با خرید کتاب تمثیل از مجموعه مکتب‌ها، سبک‌ها و اصطلاح‌های ادبی و هنری نشر مرکز، نگاهی جدید و عمیق به این آرایه ادبی را تجربه خواهید کرد.
کتاب تمثیل برای شما مناسب است اگر
- به نقد ادبی و نظریه ادبی علاقه دارید و قصد دارید یکی از کتاب‌های مرجع نقد ادبی را در حوزه‌ی تمثیل مطالعه کنید.
- به کارکرد تمثیل در ادبیات علاقه دارید و قصد دارید درک کنید که تمثیل چیست؟
- به نظریه تمثیل در قرون وسطی علاقه دارید و قصد دارید کارکرد این آرایه ادبی را در متون مذهبی و تاریخی درک کنید.
در بخشی از کتاب تمثیل می‌خوانیم
جامعه‌ی مسیحی گسترش یافت اما همچنان بر این باور موروثی ماند که تاریخ، سرتاسر، تمثیلی هدفمند است. این باور، برای مثال، کمک می‌کند که بیدِ مورخ، مورخی که در 731 م کتاب انتقادی و واقع‌بینانه‌ی تاریخ کلیسای ملت انگلیس را نوشت، با بید مفسر، مفسری که اعتقاد داشت «همه چیز در کتاب مقدس - زمان‌ها و مکان‌ها، اسامی و اعداد - آکنده از صور روحانی و اسرار نوعی [= گرته‌شناختی] و شعایر آسمانی است» آشتی کند (چارلز پلامر، آثار تاریخی بید، یک، پنجاه‌وشش). بید همچون سایر مورخان قرون‌وسطا عامل هر حرکت تاریخی را مشیت هدفمند الهی می‌دانست در چارچوب شش عصری که کار شش روز آفرینش در آنها استمرار می‌یافت.
دیرزمانی پیش از بید، گسترش جغرافیایی جامعه‌ی مسیحی، و این حقیقت که اکثریت عظیم مسیحیان پیشینه‌ی یهودی نداشتند، موجب تغییرات زیادی در وجوه تأکید در مفهوم اولیه‌ی یهودیت شده بود. در دوره‌ی پیش از اسارت بابلی، یعنی پیش از 586 ق‌م، یهودیان خود را قوم برگزیده‌ی خداوند می‌شناختند که مشیت الهی فقط و فقط بر محور آنها در تاریخ عمل می‌کرد. وجود قدرت‌ها و مملکت‌های غیریهودی نسبتاً بی‌اهمیت به نظر می‌رسید. اسارت بابلی و سپس تبعید یهودیان آغازگر تغییری شد که زندگی مسیح و کار رسولان آن را کامل کرد، تغییری که شروع آن پیشاپیش در صحیفه‌ی دانیال عهد عتیق (که حدود 165 ق‌م نوشته شده) نمایان گشت. در این کتاب از فرمانروایان غیریهودی - نبوکدنصّر، داریوش، کورش - با مهربانی بیشتری سخن می‌رود. آنها ابزارهای مهمی در تحقق مشیت الهی و به تعبیری، گرویدگان به خدای دانیال شمرده می‌شوند. این تعبیر برای مسیحیت در اوایل تبلیغش - و سرکوبش - در امپراتوری روم به نفسه بسیار اهمیت داشت. مسیحی شدن امپراتور کنستانتین/ قسطنطین در سال ظاهرا روندی را که گمان می‌رفت دانیال آغازش را توصیف کرده بود تقریبا کامل کرد.
