کتاب بطال نامه: حماسه جعفر بن حسین ملقب به سید بطال غازی

معرفی کتاب بطال نامه: حماسه جعفر بن حسین ملقب به سید بطال غازی

کتاب بطال نامه به روایت ابومخنف لوط بن یحیی و تصحیح و تحقیق میلاد جعفرپور یکی از روایت‌های کمتر شناخته‌شده اما مهم در سنت حماسه‌سرایی اسلامی است که داستان دلاوری‌های پهلوانی مسلمان به نام سید بطال غازی را بازگو می‌کند. این اثر که ریشه در روایت‌های کهن عربی و ترکی دارد، در گذر زمان با عناصر خیال‌انگیز، تاریخی و مذهبی درآمیخته و به نمونه‌ای جذاب از پیوند حماسه، تاریخ و فرهنگ در ادبیات فارسی تبدیل شده است.

درباره‌ی کتاب بطال نامه

در میان آثار حماسی جهان، از هند و ایران تا یونان و بریتانیا، روایت‌هایی شکل گرفته‌اند که دلاوری‌ها و آرمان‌های یک قوم یا قهرمان را بازگو می‌کنند. در ادبیات فارسی نیز اغلب ذهن‌ها به شاهنامه‌ی فردوسی، مشهورترین متن حماسی این زبان، معطوف می‌شود. با این حال سنت حماسه‌سرایی در جهان اسلام به شاهنامه محدود نیست و روایت‌های دیگری نیز پدید آمده‌اند. کتاب بطال نامه (Battalnameh)، منسوب به روایت ابومخنف لوط بن یحیی (Abu Mikhnaf) از جمله این آثار است؛ حماسه‌ای که در سنت روایی آناتولی و ادبیات اسلامی ترک شکل گرفت و بعدها به فارسی راه یافت.

سید بطال غازی؛ قهرمان تاریخی و افسانه‌ای بطال‌نامه

کتاب بطال نامه روایت دلاوری‌ها و جنگاوری‌های پهلوانی است به نام «سید بطال غازی». شخصیت او آمیزه‌ای از واقعیت تاریخی و تخیل حماسی است؛ جنگجویی مسلمان که در روایت‌ها به‌عنوان یکی از نامدارترین مجاهدان در نبرد با امپراتوری بیزانس معرفی شده است. داستان‌های مربوط به او طی قرن‌ها در میان فرهنگ‌های عربی، ترکی و فارسی نقل شده و هر روایت، با توجه به ذوق و باورهای مخاطبان خود، رنگ و بویی تازه گرفته است.

روایت حاضر در کتاب بطال نامه ابومخنف لوط بن یحیی که با تصحیح میلاد جعفرپور منتشر شده، بازنویسی فارسی بطال‌نامه است؛ متنی که بر اساس نسخه‌ای خطی از کتابخانه‌ی مجلس شورای اسلامی تدوین شده و در بیست مجلس تنظیم گشته است. داستان با معرفی پدر سید بطال، «حسین غازی»، آغاز می‌شود و سپس زندگی و ماجراهای جعفر بن حسین را دنبال می‌کند؛ قهرمانی که از میانه‌ی روایت لقب «بطال» می‌گیرد و راهی میدان‌های نبرد می‌شود.

از این پس، خواننده با مجموعه‌ای از جنگ‌ها، سفرها، ماجراجویی‌ها و رویارویی‌های او با دشمنان اسلام روبه‌رو می‌شود؛ روایت‌هایی که گاه در میدان‌های واقعی تاریخ رخ می‌دهند و گاه در جهان خیال، در میان دیوان، جادو و سرزمین‌های ناشناخته.

بطال‌نامه؛ هم‌نشینی حماسه، تاریخ و دین

در داستان‌های کتاب بطال‌نامه میلاد جعفرپور، در کنار صحنه‌های حماسی، جلوه‌هایی از عیاری، جوانمردی، روابط عاطفی و حتی عناصر عرفانی نیز دیده می‌شود. در برخی بخش‌ها، داستان‌پردازان با الهام از سنت‌های حماسی ایرانی، به‌ویژه رستم در شاهنامه، سیمای قهرمان خود را شکل داده‌اند. از سوی دیگر، روایت از فضای فرهنگی و مذهبی جهان اسلام نیز تاثیر پذیرفته و مفاهیمی چون جهاد، ایمان و دفاع از سرزمین‌های اسلامی در آن نقش مهمی دارند.

این اثر افزون بر ارزش ادبی، از دیدگاه تاریخی و فرهنگی نیز اهمیت دارد. کتاب بطال نامه انتشارات علمی و فرهنگی را می‌توان نقطه‌ی آغاز مجموعه‌ای از روایت‌های حماسی‌مذهبی در ادبیات ترکیه دانست؛ روایت‌هایی که در آن‌ها قهرمانان مسلمان با عنوان «غازی» در مرزهای جهان اسلام به نبرد با دشمنان می‌پردازند. به همین دلیل، این کتاب برای علاقه‌مندان ادبیات حماسی و همین‌طور برای پژوهشگران تاریخ فرهنگی و ادبیات اسلامی اثری خواندنی و ارزشمند به شمار می‌آید.

خرید کتاب بطال نامه فرصتی است برای آشنایی با یکی از روایت‌های کمتر شناخته‌شده اما پرماجرای سنت حماسی در جهان اسلام؛ روایتی که در آن تاریخ، افسانه و خیال در هم می‌آمیزند و سرگذشت پهلوانی را رقم می‌زنند که نامش قرن‌ها در میان فرهنگ‌های گوناگون طنین‌انداز بوده است.

کتاب بطال نامه برای شما مناسب است اگر

• به خواندن حماسه‌ها و داستان‌های پهلوانی علاقه دارید.
• به ادبیات کلاسیک عربی، ترکی و فارسی و روایت‌های کهن اسلامی و تاریخی علاقه‌مندید.
• دوست دارید درباره‌ی شخصیت‌های نیمه‌افسانه‌ای و مجاهدان مشهور در تاریخ اسلام بیشتر بدانید.
• به پژوهش در زمینه‌ی ادبیات حماسی، فرهنگ آناتولی و پیوند ادبیات عربی، ترکی و فارسی علاقه دارید.
• از داستان‌هایی لذت می‌برید که در آن‌ها نبرد، ماجراجویی، عیاری و عناصر خیال‌انگیز در کنار هم روایت می‌شوند.

در بخشی از کتاب بطال نامه: حماسه جعفر بن حسین ملقب به سید بطال غازی می‌خوانیم

در کهن‌ترین روایات موجود از بطال، شخصیت وی در هاله‌ای از ابهام و افسانه قرار دارد. نامش را عبدالله و کنیه‌اش را با اختلاف، ابومحمد، ابوالحسین و ابویحیی آورده‌اند. گفته‌اند که وی در انطاکیه سکنیٰ داشت و در هیچ یک از مآخذ موجود، از تبار عربی وی سخنی به میان نیامده است؛ حتی در برخی مآخذ زمان زندگی او را به دورۀ عباسیان نیز رسانده‌اند که ناشی از روایات افسانه‌ای بطال‌نامه‌هاست.

نخستین بار، در جنگ با بیزانس (روم شرقی) در زمان عبدالملک اموی، از او نام برده شده است.

زمانی که مسلم‌ بن عبدالملک به فرمان خلیفه به بلاد روم لشکر کشید، بطال نیز در آن شرکت داشت و فرماندهی طلایه‌داران سپاه و امیری نیروهای جزیره و شام و ده‌هزار مرد جنگی با او بود. وی منطقه را امن کرد، چنان‌که بازرگانان و کشاورزان به آسودگی رفت و آمد می‌کردند. بطال همچنین در لشکرکشی سال 113 ه ق به بیزانس همراه عبدالوهاب بن بُخت، از دلاورانی که در این جنگ کشته شد، شرکت داشت. در جنگ معاویۀ بن هشام با رومیان نیز بطال همراه معاویه بود. در این جنگ سپاه روم شکست خورد و کنستانتین فرماندۀ رومی اسیر شد. بطال در آخرین لشکرکشی خود به بیزانس در کنار ملک بن شبیب که فرمانده سپاه مسلمانان بود، مشارکت داشت و در این جنگ به قتل رسید. تاریخ مرگ او را مآخذ با اختلاف بسیار از سال 107 ه ق تا 123 ه ق ذکر کرده‌اند. وی در همان جایی که اینک به قصبۀ سید غازی معروف است، از توابع اسکی شهر به خاک سپرده شده است.

فهرست مطالب کتاب

پیشگفتار و روش پژوهش
بخش نخست؛ مبانی نظری
حماسه در تعریف انواع
نوع ادبی
حماسه
نقد نوع حماسی از بُعد ماهیت زبان
نقد نگرش‌های شاهکاراندیشانه و نخبه‌گرایانه
عشق در حماسه
طرح عشق در روایت‌های حماسی
ارتباط مستقیم «عشق» با «نام و ننگ» و نقش این تعامل در آفرینش حماسه
دگردیسی قهرمان حماسه در چهرۀ عاشق و خلق حماسه
پیوند با شاه‌دخت بیگانه
بیگانه‌ستیزی قهرمان و غلبه بر دشمن (کسب نام برای عاشق)
بیگانه‌ستیزی شاه‌دخت با هدف تصاحب پادشاهی
پیوند مشروط قهرمان با شاه‌دخت بیگانه (حمایت قهرمان از پدر شاه‌دخت، حفظ پادشاهی و دفع دشمنان او)
روایت‌شناسی عشق با محوریت نقش عاشق
الگوی جریان جابه‌جایی سازه‌های چهارگانه
ارتباط گونۀ عشق با کانون روایت در حماسه
عوامل زمینه‌ساز عشق و پیوند
مشاهدۀ تصویر
میدان نبرد
شکار آهو، گور و...
مشاوره و رایزنی
شنیدن اوصاف زیبایی و پهلوانی
خواب
پیشگویی
سنگ، لعل و ترنج‌اندازی یا دادن گل
بخش دوم؛ متن‌شناسی و معرفی بطال‌نامه
حماسۀ صلتیخ‌نامه
حماسۀ ملک دانشمند غازی
دانشمند غازی و ابومسلم خراسانی
سید بطال در تاریخ
سید بطال در مسیب‌نامه
سید بطال در میان صوفیان
سید بطال و عیاری
بطال‌نامه‌ها
بطال‌نامۀ ترکی
بطال‌نامۀ عربی
بطال‌نامۀ فارسی
راوی بطال‌نامه
ابومخنف کوفی
آثار ابومخنف
نسخه‌شناسی حماسۀ بطال‌نامه
نسخ فارسی
نسخ عربی
نسخ ترکی
نسخ ازبکی
بطال‌نامه‌های منتشرشده
مشخصات نسخۀ خطی فارسی بطال‌نامه
رسم‌الخط نسخه
ویژگی‌های زبان‌شناختی
سجع و جناس
مناجات‌ها
دعا و اجابت آن
تلفظ و املای واژه‌ها
دستورشناخت
پیشینۀ تحقیق
برخی از شخصیت‌های روایت بطال‌نامۀ فارسی
بابک خرم‌دین
بابک و ابومسلم خراسانی
هارون‌الرشید
اَمین
مأمون
معتصم
خضر
اسکندر
بخش سوم؛ آغاز روایت بطال‌نامه
نسب‌نامۀ امام جعفر بن حسین غازی را
داستان شهید شدن حسین غازی رحم‌ۀ‌الله علیه
مجلس اول؛ حکایت جعفر صادق رضی‌الله تعالی عنه
مجلس دوم؛ داستان آمدن جعفر به شهر ملاطیه و خبردار شدن قیصر روم ازین واقعه
مجلس سوم؛ اسلام آوردن أحمر طیران و پیوند سید با بی‌بی زینب
مجلس چهارم؛ دزدیدن بی‌بی زینب به عیاری و دیدار سید با مه‌فیروز
مجلس پنجم هم‌چشمی عبدالسلام به بطال و پیوند او با نوروزبانو
مجلس ششم؛ کین‌خواهی محمد از مهران، مصاف سید با سنباط و غضبان و پیوند با بیضای ساحره
مجلس هفتم؛ اسلام آوردن قیطوره و مصاف سید با فردوس‌شاه
مجلس هشتم؛ اسلام آوردن کلب و مصاف سید با قیصر و کلباد رومی
مجلس نهم؛ پیوند سید با گل‌اندام و مصاف او با رومیان و کشتن قیصر
مجلس دهم؛ زهر دادن عقبه، غازیان را و بهتان زدن به عبدالوهاب
مجلس یازدهم؛ رفتن سید بطال غازی به هند و غزا با کافران
مجلس دوازدهم؛ کشته شدن فاطمه خاتون و دیدار سید با عدن‌بانو
مجلس سیزدهم؛ دلباختگی به کتایون قیصر و دیدار چاه جهنم و شاه ماران
مجلس چهاردهم؛ پیمان‌شکنی اساطور قیصر و مصاف با گُزند جادو
مجلس پانزدهم؛ این داستان عبدالوهاب غازی است رحم‌ۀالله علیه
مجلس شانزدهم؛ آغاز قصۀ کوه قاف
مجلس هفدهم؛ آغاز قصۀ دختر خلیفه، غایب شدن و رعد جادو بردن آن را
مجلس هجدهم؛ حکایت هجوم خوارجان
مجلس نوزدهم؛ قصۀ وفات سید رحم‌ۀ‌الله علیه
مجلس بیستم؛ وصیت‌نامۀ سید بطال غازی رحم‌ۀ‌الله علیه
اختتام
کتابنامه
فهارس
اشخاص و قبایل
امثال و کنایات
نام ‌جای‌ها
کشف‌المصاریع
تصاویر