کتاب آزادی فرد و قدرت دولت: بحث در عقاید سیاسی و اجتماعی هابز، لاک، استوارت میل با ترجمه گزیده‌ای از نوشته‌های آنان

معرفی کتاب آزادی فرد و قدرت دولت: بحث در عقاید سیاسی و اجتماعی هابز، لاک، استوارت میل با ترجمه گزیده‌ای از نوشته‌های آنان

کتاب آزادی فرد و قدرت دولت، نظریات سه فیلسوف و سیاستمدار برجسته‌ی تاریخ، یعنی تامس هابز، جان لاک و جان استوارت میل را در رابطه با تعریف دولت، تشکیل حکومت سیاسی و رابطه‌ی فرد و دولت در خود جای داده است. این کتاب به یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفه سیاسی می‌پردازد؛ اینکه دولت چگونه به وجود آمد و چرا انسان‌ها پذیرفتند تحت حاکمیت آن زندگی کنند.

درباره‌ی کتاب آزادی فرد و قدرت دولت

مناسبات سیاسی میان فرد و دولت از آن دست موضوعاتی است که نه تنها برای مخاطبان خاص رشته‌ی علوم سیاسی، بلکه برای عموم مردم نیز جذاب و قابل توجه است. محمود صناعی با جمع‌آوری نظریات اندیشمندان برجسته‌ای چون تامس هابز (Thomas Hobbes)، جان لاک (John Locke) و جان استوارت میل (John Stuart Mill) در کتاب آزادی فرد و قدرت دولت و ترجمه‌ی آن‌ها به زبان فارسی، به یک سوال بنیادی پاسخ داده است؛ اینکه چرا انسان‌ها به دولت نیاز دارند؟

در کتاب آزادی فرد و قدرت دولت انتشارات علمی و فرهنگی می‌خوانیم که انسان اساساً و ذاتاً میل به آزادی دارد. اما چه می‌شود که چنین موجود گریزان از قیدوبندی، تصمیم می‌گیرد تا آگاهانه بخشی از آزادی عمل خود را تسلیم کند و مفاهیمی همچون دولت و قانون را به وجود بیاورد؟ پاسخ این سوال ساده است؛ انسان به حکومت یکپارچه نیاز دارد تا بتواند امنیتش را تضمین و از جانش محافظت کند.

حقوق طبیعی در فلسفه‌ی سیاسی

آن‌طور که در کتاب آزادی فرد و قدرت دولت محمود صناعی از قول تامس هابز گفته شده، امنیت اهمیت بیشتری نسبت به آزادی مطلق دارد. اگر قانون و حکومت وجود نداشته باشد انسان‌ها مدام باهم درگیر خواهند شد. اما از سویی دیگر، هابز با وجود دفاع از دولت مقتدر، معتقد است انسان حق دفاع از جان خود را هرگز از دست نمی‌دهد. یعنی اگر دولت مستقیماً جان فرد را تهدید کند، حق مقاومت برای فرد محفوظ است.

در کتاب آزادی فرد و قدرت دولت جان لاک می‌خوانیم که این نظریه‌پرداز، از زاویه‌ای دیگر به این موضوع نگاه می‌کند. در اندیشه سیاسی او مشروعیت قدرت تا زمانی پابرجاست که دولت خود را خدمتگزار و امانت‌دار حقوق ابتدایی مردم بداند. حق حیات، حق آزادی و حق مالکیت، همیشه متعلق به مردم خواهد بود.

حق مردم برای تغییر حکومت

اما جالب‌توجه‌ترین بخش از کتاب آزادی فرد و قدرت دولت ترجمه‌ی محمود صناعی آنجاست که بحث حق مردم برای تغییر حکومت مطرح می‌شود. جان لاک معتقد است اگر حکومت به جای محافظت از مردم، حقوق آنان را نقض کند، مشروعیت خود را از دست می‌دهد و در چنین شرایطی، مردم حق دارند آن حکومت را تغییر دهند. تقابل آزادی و حقوق طبیعی افراد با نیاز به امنیت، نشان می‌دهد که آزادی سیاسی بدون آگاهی سیاسی پایدار نخواهد ماند.

اگر به موضوع نحوه‌ی شکل‌گیری حکومت‌ها و مولفه‌های مشروعیت‌بخشی به آن‌ها علاقه دارید، خرید کتاب آزادی فرد و قدرت دولت می‌تواند مسیر مطالعاتی شما در این زمینه را غنی‌تر و هموارتر کند.

کتاب آزادی فرد و قدرت دولت برای شما مناسب است اگر

• دوست دارید بدانید فیلسوفانی مانند تامس هابز، جان لاک و جان استوارت میل چه دیدگاهی درباره آزادی فردی و حکومت داشته‌اند.
• به آثار کلاسیک فلسفه‌ی سیاسی علاقه دارید.
• به دنبال درک بهتر مباحثی چون آزادی، دموکراسی حقوق طبیعی افراد هستید.
• دانشجو یا پژوهشگر رشته‌هایی چون علوم سیاسی، حقوق و جامعه‌شناسی هستید.

در بخشی از کتاب آزادی فرد و قدرت دولت: بحث در عقاید سیاسی و اجتماعی هابز، لاک، استوارت میل با ترجمه گزیده‌ای از نوشته‌های آنان می‌خوانیم

برای هر فرد منظور از «جهان» آن قسمت از جهان است که با آن سروکار دارد؛ از قبیل حزب یا فرقۀ مذهبی یا کلیسا یا طبقۀ اجتماعی مخصوص او. اگر کسی باشد که «جهان» او حتی کشور خود او یا عصر خود او باشد، این مرد را به نسبت می‌توان آزاده‌فکر و روشن‌بین خواند. درموردی که نظر جامعۀ معینی برای شخص میزان درستی و قطعیت عقیده‌ای است، آگاهی از اینکه در زمان‌های دیگر، کشورهای دیگر، فرقه‌های دیگر، کلیساها، طبقات و حزب‌های دیگر، مخالف آنچه او حقیقت می‌پندارد اعتقاد داشته و دارند، به هیچ وجه از اطمینان او به قطعیت عقیدۀ خود نمی‌کاهد. او مسئولیت درست یا نادرست‌بودن عقیده‌اش را از دوش خود برمی‌دارد و بر دوش «جهان» خود می‌گذارد. این فکر هرگز او را آزار نمی‌دهد که صرفاً بنا بر تصادفی بوده است که او به «جهانی» از «جهان‌های» بی‌شمار تعلق یافته و ایمان و اعتماد خود را یکسره بر آن بسته است و همان‌طور که اکنون مثلاً پیرو کلیسای عیسوی است که شهروند شهر لندن است، ممکن بود پیرو دین بودا یا کنفوسیوس و از اهالی شهر پکن باشد.

این امر چنان بدیهی است که استدلال آن را روشن‌تر نمی‌تواند کرد، که زمان‌های مختلف کمتر از افراد خطاپذیر نیستند، هر دوره‌ای از زمان به عقایدی معتقد بوده است که دوره‌های بعد نه‌تنها آن عقاید را نادرست یافته، بلکه به کلی بی‌اساس و باطل تشخیص داده است. همان‌طور که عقایدی در زمان‌های گذشته مقبول بود و امروز از اعتبار افتاده است همان‌طور احتمال دارد که عقاید روزگار ما نیز در نظر آیندگان بی‌پایه و نادرست باشد.

فهرست مطالب کتاب

پیشگفتار
پیشگفتار بر چاپ دوم
عقاید سیاسی و اجتماعی؛ تامس هابز
وضع سیاسی انگلستان در قرن هفدهم
وضع علمی و فلسفی اروپا در دوره‌ی هابز
اساس فلسفی عقاید هابز
روان‌شناسی آدمی در نظر هابز
وضع طبیعی آدمیان
قوانین طبیعت
پیمان اجتماعی و تشکیل اجتماع و دولت
دولت تأسیسی و دولت اکتسابی
حقوق و تکالیف حکمران
انحلال پیمان اجتماعی
دولت و دین
سنجش فلسفه‌ی سیاسی هابز
نظریه‌ی هابز و وضع بین‌المللی
برگزیده‌ای از لویاتان؛ تامس هابز
فصل هفدهم: در دولت؛ در علل و ایجاد و تعریف دولت
هدف ایجاد دولت تأمین امنیت است
قوانین طبیعت به تنهایی تأمین امنیت نمی‌کنند
هم‌دست‌شدن چند فرد یا چند خانواده هم تأمین امنیت نمی‌کند
گروه بزرگ تنها وقتی می‌تواند حفظ امنیت کند که تابع یک رأی باشد
و باید این قدرت ادامه یابد
هستی‌یافتن دولت
تعریف دولت
حکمران و رعیت چیست
فصل هجدهم: در حقوق حکمران تأسیسی
تأسیس دولت چگونه است
نتایج تأسیس دولت
1. رعایا نمی‌توانند شکل دولت را تغییر دهند
2. حکمران را عزل نمی‌توان کرد
3. کسی نمی‌تواند به تأسیس دولتی که اکثریت بر پا کرده‌اند، اعتراض کند
4. به اعمال حکمران اعتراض نمی‌توان کرد
5. حکمران را کیفر نمی‌توان داد
6. تشخیص اینکه به رعایا چه باید آموخت نیز با اوست
7. حق وضع قوانینی که به موجب آن هریک از رعایا بداند چه چیز متعلق به اوست، به صورتی که دیگری را حق تصرف در آن نیست
8. حق داوری در اختلافات نیز با اوست
9. و نیز حق اقدام به جنگ و بستن پیمان صلح
10. و حق انتخاب وزیران و مشاوران در صلح و جنگ
۱۱. و حق پاداش و کیفردادن (وقتی قانون قبلی موجود نباشد) چنان‌که خود صواب بیند
و تعیین درجات شرف و بزرگی
این حقوق تجزیه‌ناپذیرند
این حقوق را نمی‌توان بدون انتقال نیروی حکمرانی منتقل کرد
نیرو و شرف رعایا در پیش حکمران ارزشی ندارد
رنج تسلط حکمران کمتر از رنج نداشتن دستگاه حکمرانی است
فصل نوزدهم: در انواع دولت تأسیسی و در جانشینی قدرت حکمرانی
انواع سه‌گانه‌ی دولت
حکمرانی را تقسیم نمی‌توان کرد
سنجش حکومت فرد با حکومت انجمن
تعریف حکومت فرد و انواع دیگر حکومت
حق جانشینی
سلطان فعلی حق دارد جانشین خود را تعیین کند
تعیین جانشین با عبارت صریح
یا بنا بر عرف مرسوم
یا بنا بر فرض اینکه محبت او متمایل به چه کس بوده است
دادن جانشینی به سلطان کشورِ دیگر نامشروع نیست
فصل بیستم: در ولایت پدرانه و ولایت حاکمانه
دولت اکتسابی
فرق آن با دولت تأسیسی
حقوق حکمرانی در هر دو مورد یکسان است
ولایت پدرانه به علت ایجاد طفل نیست بلکه قراردادی است
و به علت تربیت است
اگر پدر بر مادر ولایت داشته باشد یا برعکس، ولایت بر کودک نیز به همان صورت است
جانشینی ولایت پدرانه
ولایت خواجوی
ولایت نه در اثر پیروزی بلکه در اثر رضایت شخص مغلوب است
فرق بین خانواده و دولت
فصل بیست‌ویکم: در آزادی افراد
آزادی چیست
آزادبودن چگونه است
بیم و آزادی باهم سازگارند
آزادی و ضرورت نیز باهم سازگارند
پیوندهای ساختگی یا پیمان‌ها
آزادی افراد شامل آزادی از پیمان است
آزادی فرد با قدرت نامحدود حکمران سازگار است
آزادی که از آن سخن گفته‌اند آزادی دولت‌هاست نه افراد
آزادی فرد را چگونه می‌توان دریافت
افراد حق دارند از تن خود دفاع کنند، حتی در مقابل کسانی که به موجب قانون به آن‌ها تجاوز می‌کنند
هیچ‌کس مکلف نیست که به خود آسیب رساند
فرد می‌تواند از رفتن به جنگ خودداری کند
آزادی افراد بسته به سکوت قانون است
در چه مواردی تکلیف فرمان‌برداری رعایا ساقط می‌شود
وضع فرد هنگام اسیری
موردی که سلطان حق خود و جانشین خود را نسبت به سلطنت ساقط کند
تبعید رعیت
وقتی حکمرانی رعیت حکمران دیگر شود
فصل بیست‌ونهم: در چیزهایی که دولت را ضعیف می‌کنند یا موجب انحلال آن می‌گردند
انحلال دولت در اثر نقص بنیان آن است
خطر نبودن قدرت مطلق
اینکه هر فرد خود را قاضی خوب و بد بداند
وجدان خطاکار
توهم درک حقایق با الهام
نیروی حکمران را تابع قوانین کشور نمودن
حق مطلق رعایا به دارایی خود
تقسیم قدرت حکمرانی
تقلید ملل همسایه
تقلید از رومیان و یونانیان
اعتقاد به اینکه در دولت بیش از یک حکمران می‌تواند بود
تقسیم حکومت
احتیاج به پول
انحصار و تبعیض در بهره‌مندی
مردان عوام‌فریب
قدرت بیش از حد یک شهر یا یک صنف
آزادی انتقاد از دولت
انحلال دولت
فلسفۀ سیاسی؛ جان لاک
اهمیت فلسفی لاک
رسالۀ اول و دوم درباره‌ی حکومت
سنجش عقیده‌ی لاک با عقیده‌ی هابز درباره‌ی وضع طبیعی
خروج از وضع طبیعی و تشکیل اجتماع سیاسی
محدودیت قدرت دولت
نظریه‌ی انفصال قوای دولت
حق طغیان
حق مالکیت در نظر لاک
سنجش فلسفه‌ی سیاسی لاک
رساله‌ی دوم در حکومت: مقاله‌ای درباره‌ی اصل واقعی، وسعت و غایت حکومت کشوری؛ جان لاک
فصل اول
فصل دوم: در وضع طبیعی
فصل سوم: در وضع جنگ
فصل چهارم: در بردگی
فصل پنجم: در تملک
فصل ششم: در ولایت پدری
فصل هفتم: در اجتماع سیاسی یا مدنی
فصل هشتم: در آغاز اجتماعات سیاسی
فصل نهم: غایت و منظور اجتماع سیاسی و حکومت
عقاید اجتماعی و سیاسی؛ جان استوارت میل
جرمی بنتام
زندگانی و آثار جان استوارت میل
علم و اصلاح اجتماع
منطق و روش علمی
علوم انسانی و اجتماعی
فلسفۀ اخلاقی
سنجش فلسفه‌ی سودگری
آزادی و سعادت فرد و اجتماع
حکومت انتخابی
دفاع از حق زنان
در آزادی؛ جان استوارت میل
فصل اول: مقدمه
فصل دوم: در آزادی عقیده و بیان
فصل سوم: در فردیت
فصل چهارم: در حدود قدرت و تسلط دولت بر آزادی فرد
فصل پنجم: موارد به‌کاربستن این اصول