بله
کتاب تاریخ ادبیات در ایران - جلد اول از زمان حمله‌ی اعراب به ایران تا پایان دوره‌ی اول غزنویان را دربرمی‌گیرد. مرحوم ذبیح‌الله صفا در این کتاب از سرگذشت زبان فارسی از قرن اول تا چهارم هجری می‌گوید، وضعیت اجتماعی، سیاسی، دینی و علمی آن دوره را شرح می‌دهد و شاعران و نویسندگان پارسی‌گوی را معرفی می‌کند.
درباره‌ی کتاب تاریخ ادبیات در ایران - جلد اول
کتاب تاریخ ادبیات در ایران – جلد اول با زمانی آغاز می‌شود که شاهان سامانی در خراسان و فرارود قدرت گرفته بودند و زبان فارسی رواج یافته بود. زمانه‌ای که شاعرانی چون رودکی، شهید بلخی، دقیقی و فردوسی در آن بالیدند و دانشمندانی نظیر ابن‌سینا، فارابی، زکریای رازی و خوارزمی پا به عرصه‌ی علوم گذاشتند. دورانی که از آن به‌عنوان دوره‌ی طلایی یاد می‌شود و مایه‌ی افتخار ایران و ایرانیان است. با این همه سؤالاتی در ذهن خوانندگان این کتاب شکل می‌گیرد: چرا پس از حمله‌ی اعراب، حدود دو قرن طول کشید تا ایرانیان به چنین جایگاهی برسند؟ آیا در این دو قرن اثری ادبی پدید نیامده است؟ اولین شاعر فارسی‌زبان کیست؟ اولین کتاب‌هایی که به زبان فارسی نوشته شدند، چه بودند؟ و به‌طور خلاصه، زبان فارسی در این چند قرن چه تغییراتی داشته است؟ مرحوم ذبیح‌الله صفا (Zabihollah Safa) در اولین جلد تاریخ ادبیات در ایران، به همه‌ی این سؤالات پاسخ می‌دهد.
ایرانیان پس از اینکه اعراب به سرزمینشان حمله کردند، خیلی سریع خود را با فرهنگ جدید وفق دادند و بخش بزرگی از میراث خود را با این فرهنگ درآمیختند. زبان پارسی در دوران حیاتش سه دوره را از سر گذرانده است: زبان فارسی باستان، زبان فارسی میانه و زبان دری. پیش از حمله‌ی اعراب، زبان فارسی دری اندک‌اندک در حال شکل‌گیری بود و پس از آن، به زبان رسمی ایران بدل شد. زبان فارسی پیش از اسلام، زبان گفتار بود و در طول سه سده، به زبان گفتار و نوشتار تبدیل شد. از قرن اول هجری قمری تا قرن سوم، چالش‌هایی میان عربی و فارسی به وجود آمد. در ابتدا زبان عربی از این چالش‌ها سربلند بیرون آمد؛ اما در نهایت توفق با زبان پارسی دری بود. ذبیح‌الله صفا در کتاب تاریخ ادبیات در ایران – جلد اول، از سرگذشت این زبان از دوره‌ی سامانیان تا پایان سلطنت سلطان مسعود غزنوی می‌گوید.
مرحوم صفا در ابتدای کتاب مقدماتی شرحی کلی درباره‌ی وضعیت تاریخی، اجتماعی، فکری، فرهنگی، علمی و دینی دوره‌ی مدنظر می‌دهد و زمینه را برای بررسی آثار ادب فارسی، آماده می‌کند. یکی از دغدغه‌های ذبیح‌الله صفا این است که ادبیات را به معنی عمومی آن در نظر بگیریم. با این تفاسیر همه‌ی آثار علمی، ادبی، تاریخی، فلسفی، دینی و... نیز در ادبیات جای می‌گیرند و حتی آثاری که حاصل تفکر ملت ایران باشد (ولو به زبانی غیر از زبان فارسی) جزئی از ادبیات ایران به حساب می‌آید. پس از همه‌ی این مقدمات، مرحوم صفا در کتاب تاریخ ادبیات در ایران – جلد اول به سراغ احوال و زندگی‌نامه‌ی شاعران و نویسندگان می‌‌رود. وی بخشی از شعر شعرا را نیز در کتاب خود می‌آورد.
استاد ذبیح‌الله صفا در سال 1332 کتاب تاریخ ادبیات در ایران – جلد اول را به نگارش درآورد. بدیهی است که پس از گذشت سال‌ها، بعضی از اطلاعات کتاب دیگر از درجه‌ی اعتبار ساقط باشند. از این رو پژوهشگرانی که به موضوع تاریخ ادبیات علاقه دارند، باید به کتاب‌های جدیدتری که در این زمینه نوشته شده است مراجعه کنند و اطلاعات کتاب مرحوم صفا را با دیگر منابع مطابقت دهند.
انتشارات فردوس مجموعه‌ی هشت مجلدی تاریخ ادبیات در ایران مرحوم صفا را به‌تازگی تجدید چاپ کرده است.
نکوداشت‌های مجموعه کتاب‌های تاریخ ادبیات در ایران
- کتاب تاریخ ادبیات در ایران شایسته‌ترین، مهم‌ترین و جاودان‌ترین تألیف مرحوم صفاست. کتابی که آوازه‌ی جهانی گرفته و صفا بر سر تدوین آن شیره‌ی جان را مصروف کرده است. (مرحوم ایرج افشار، نسخه‌شناس و ادب‌پژوه)
- تاریخ‌ادبیات استاد صفا که عنوانش را هوشیارانه، تاریخ ادبیات در ایران نهاده بود، هنوز در نوع خود بهترین اثر درباره‌ی تاریخ ادبیات به حساب می‌آید و در نوع خود، جایگزینی در پژوهش‌های فارسی ندارد. (نصرالله امامی، استاد دانشگاه شهید چمران اهواز)
- مهم‌ترین و بزرگ‌ترین تاریخ‌ادبیات ایران، اثر ذبیح‌الله صفا موسوم به کتاب تاریخ ادبیات در ایران است که یک دوره‌ی تاریخ علم و ادب فرهنگ ایران نیز محسوب می‌شود. (سید محمدصادق سجادی، عضو شورای علمی دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی)
- در دوران تحصیلم هیچ استادی را درستکارتر، امین‌تر و بهتر از مرحوم ذبیح‌الله صفا ندیدم. او یکی از مشاهیر ادبیات، تاریخ و فرهنگ ایران‌زمین است و کتاب تاریخ ادبیات در ایران او، همانند ندارد. (سید محمد ترابی، استاد پیشین ادبیات دانشگاه علامه طباطبایی)
- بی‌اغراق، تاکنون درباره‌ی تاریخ‌ادبیات ایران چه به زبان‌های خارجی و چه به زبان فارسی کتابی به این جامعیت و دقت تألیف نشده است. (مرحوم احمد مهدوی دامغانی، استاد پیشین ادبیات دانشگاه تهران)
کتاب تاریخ ادبیات در ایران - جلد اول برای چه کسانی مناسب است؟
کتاب تاریخ ادبیات ایران از مرحوم ذبیح‌الله صفا، یکی از مهم‌ترین منابع کنکورهای کارشناسی ارشد و دکتری رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی است. مخاطبان اصلی این کتاب دانشجویان، استادان و پژوهشگران این رشته هستند.
در بخشی از کتاب تاریخ ادبیات در ایران - جلد اول: از آغاز عهد اسلامی تا دوره سلجوقی می‌خوانیم
روایات ملی ایران نیز در این سامان بیش از سایر نواحی محفوظ مانده بود و قسمت بزرگی از آن روایات همچنان که می‌دانیم با این ناحیه رابطه‌ی مستقیم دارد و آن داستان‌های مربوط به خاندان کرشاسپ است که بیش از تمام داستان‌های دیگر ملی ما وسعت و اهمیت دارد. تمام این داستان‌ها در سیستان زبان به زبان می‌گشت و چون همه‌ی آنها پهلوانی و حاوی افتخارات بزرگ بود، طبعاً مایه‌ی تحریک حس ملیت در سیستانیان می‌گشت. وجود این عوامل یعنی: دوری از مرکز خلافت، بقای آیین و مراکز دینی زرتشتی در میان بسیاری از اهل این ولایت، قیام‌های پیاپی بر ضد عرب و عمّال خلفا، وجود داستان‌های پهلوانی مربوط به خاندان کرشاسپ، قیام‌های خوارج در این سرزمین و نظایر این عوامل مردم سیستان را طبعاً میهن‌پرست و متوجه ملیت و متمسک به عادات و عقاید و رسوم ملی، مدعی استقلال و حکومت خاص و بی‌عقیده نسبت به دستگاه خلافت اسلامی به بار آورد و در چنین محیط و میان چنین مردمی است که یعقوب لیث صفار ظهور کرد.
پیش از ورود در قیام یعقوب و شرح خصایل و اهمیت قیام او باید از لحاظ بستگی شدیدی که زندگی او با خوارج و عیاران دارد در این باب مختصر بحثی کنیم. چنان که گفتیم سیستان یکی از مراکز مهم خوارج بود؛ زیرا این ناحیه از مرکز خلافت دور و علاوه بر این به‌وسیله‌ی ریگ‌های وسیع از سایر نقاط مجزا بود. به همین جهت خوارج آن جا را یکی از پناهگاه‌های مهم خود قرار داده بودند. این خوارج بیشتر از اهالی سیستان بودند و گویی مراد ایشان از این قیام دینی بیشتر رهانیدن سرزمین خویش از چنگ اعراب غالب بوده است و اتفاقاً بزرگ‌ترین پیشوایان این گروه در سیستان از ایرانیان بوده‌اند.
