کتاب دفترهای زندان: دفترهای اول و دوم

سرانجام انتظارها به پایان رسید و ترجمه‌ی فارسی کتاب دفترهای زندان، شاهکار متفکر ایتالیایی، آنتونیو گرامشی، به انتشار رسید. گرامشی در این اثر که آوازه‌ی آن مرزها را درنوردیده، به بررسی ماهیت نظام فاشیستیِ حاکم بر ایتالیای سده‌ی بیستم پرداخته است.

درباره کتاب دفترهای زندان

کتاب دفترهای زندان (Prison Notebooks) اصلی‌ترین اثر آنتونیو گرامشی و عامل شهرت او در عالم فلسفه‌ی سیاسی به شمار می‌رود. گرامشی، این متفکرِ شوریده‌سر و غریبِ اهل ایتالیا، که شجاعانه بر علیه فعالیت‌های تمامیت‌خواهانه‌ی رژیم فاشیستیِ بنیتو موسولینی شورید و اعتراض کرد، بخش اعظم کتاب دفترهای زندان را در طول دورانی نگاشته که در زندان‌ِ توری دوران حبس خویش را می‌گذرانده است. گرامشی در این اثر با نگاهی ژرف و دقیق به بررسی آن دسته از شرایط سیاسی، اجتماعی و اقتصادی پرداخته که ظهور نظام‌های فاشیستی را در سراسر جهان و خاصه در ایتالیا، ممکن ساختند. او برای این‌که این پروژه‌ی فکری را به بهترین و کامل‌ترین شکل ممکن به انجام رسانَد، نه فقط درباره‌ی وضعیت زادگاه خود، ایتالیا، بلکه در باب شرایط سراسر اروپا در طول دهه‌های پایانی سده‌ی نوزدهم و سال‌های آغازین سده‌ی بیستم قلم زده است. نتیجه، شاهکاری فلسفی - جامعه‌شناختی است که امروزه به عنوان یکی از متون کلاسیک حوزه‌ی فلسفه‌ی سیاسی شناخته می‌شود.

کتاب دفترهای زندان، چنان‌که مترجم فارسی اثر به درستی ذکر کرده، علاوه بر آن‌که تلاشی‌ست برای واکاوی شرایطی که به قدرت رسیدن فاشیسم در ایتالیا را میسر ساختند، یک بررسی فکریِ اجمالی در باب یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر اروپاست.

اصلی‌ترین عامل محبوبیت آنتونیو گرامشی در میان متفکران چپ‌اندیش، نوآوری او در ابداع مفهوم «هژمونی» است. هژمونی، چنان‌که گرامشی آن را صورت‌بندی کرده، سلطه‌ای سیاسی است که از رهگذر عوامل اقتصادی، اجتماعی و خصوصاً فرهنگی میسر می‌شود. گرامشی در کتاب دفترهای زندان با دقتی خیره‌کننده توضیح می‌دهد که ایدئولوژی فاشیسم چگونه و از رهگذر چه فعالیت‌هایی به هژمونی اصلی در ایتالیای سده‌ی بیستم بدل شد.

ترجمه‌ی فارسی کتاب دفترهای زندان توسط حسن مرتضوی فراهم آمده است. ناشر این اثر نشر چشمه است.

نکوداشت‌های کتاب دفترهای زندان

• کتاب دفترهای زندان یکی از منابع ضروریِ دانش‌پژوهان علوم انسانی است. (Amazon)
• کتاب دفترهای زندانِ گرامشی یکی از دستاوردهای مهم در علوم سیاسی و اجتماعی به شمار می‌رود. (Joel Wainwright, Marx and Philosophy Review of Books)

کتاب دفترهای زندان مناسب چه کسانی است؟

علاقه‌مندان به مباحث حوزه‌ی فلسفه‌ی سیاسی مخاطبین اصلی کتاب دفترهای زندان از آنتونیو گرامشی به شمار می‌روند.

با آنتونیو گرامشی بیشتر آشنا شویم

آنتونیو گرامشی (Antonio Gramsci) یکی از برجسته‌ترین متفکران و نظریه‌پردازانِ مارکسیست در طول سده‌ی بیستم بود. وی به سال 1891 در جزیره‌ی ساردینیای ایتالیا دیده به جهان گشود و در سال 1937 در شهر رم چشم بر دنیا فرو بست. خانواده‌ی گرامشی به طبقات محرومِ اقتصادی تعلق داشتند. آنتونیو به سبب قوزی که در پشت داشت، تا سال‌های سال با تمسخر هم‌سالان خود مواجه بود؛ امری که او را به انزوایی اجباری سوق داد. در این انزوا بود که استعداد گرامشی در حوزه‌ی فلسفه و علوم اجتماعی، از طریق مطالعه‌‌ی بی‌وقفه و بی‌امان شکوفا شد. او در نه‌سالگی دبستان را ترک کرد و وارد بازار کار شد. سپس مجدداً به تحصیل پرداخت و در رشته‌ی زبان‌شناسی فارغ‌التحصیل شد. در دوره‌ی دانشجویی گرایشی در او به سمت محافل سوسیالیست ایتالیا پدید آمد. گرایشی که تأثیری به‌سزا در شکل‌گیری تفکراتِ آنتونیو گرامشیِ جوان داشت. گرامشی طی سال‌های بعد به مرور وارد حوزه‌ی سیاست شد و به یکی از رهبران حزب کمونیست ایتالیا بدل شد. فعالیت‌های سیاسی گرامشی برای او گران تمام شد. دولت وقت، به رهبری بنیتو موسولینی، آنتونیو گرامشی را به علت فعالیت‌های چپ‌گرایانه، طی دادگاهی به بیست سال زندان محکوم کرد. آنتونیو گرامشی عمده‌ی آثار خویش، از جمله «دفترهای زندان» و «نامه‌های زندان» را، در طول دوران حبس خود به نگارش درآورد. آنتونیو گرامشی در سال 1937 به طور رسمی از زندان آزاد شد و در همان سال بر اثر بیماری از دنیا رفت.

اندیشه‌های گرامشی در حوزه‌های فلسفه، فرهنگ و سیاست، امروزه مورد توجه طیف وسیعی از متفکران و جامعه‌شناسان قرار دارند. گرامشی اگرچه مارکسیستی پرشور بود، با بسیاری از مواضع احزاب کمونیست زمانِ خود سر سازگاری نداشت. این واقعیت سبب شده که جناح چپ سیاسی، نگاهی خاص به مواضع او داشته باشد.

خوشبختانه اصلی‌ترین نوشته‌های آنتونیو گرامشی با ترجمه‌هایی قابل قبول به زبان فارسی درآمده‌اند. جز این آثار، عناوینی نیز در شرح و توضیح دیدگاه‌های گرامشی در زبان فارسی موجود است. از آن جمله می‌توان به کتاب‌های «خاکسترهای گرامشی»، «آنتونیو گرامشی» و «معادلات و تناقضات آنتونیو گرامشی» اشاره کرد.

در بخشی از کتاب دفترهای زندان: دفترهای اول و دوم می‌خوانیم

پژوهشگری که پدیده‌ا‌ی تاریخی را بررسی می‌کند تا اثری ترکیبی بسازد باید رشته‌ای از عملیات مقدماتی انجام دهد که از آن فقط بخش کوچکی در پایان سودمند خواهد بود. چنین اثری می‌تواند در عوض برای این نوع مجله به کار رود که هدفش نوع خاصی خواننده است که به او باید علاوه‌بر کار ترکیبی، فعالیت تحلیلی مقدماتی را در تمامیتش نشان دهد. خواننده‌ی معمولی نه تمایل «علمی» دارد و نه می‌تواند داشته باشد، تمایلی که فقط از طریق کاری تخصصی حاصل می‌شود؛ بنابراین، ضروری است از طریق فعالیت ادبی مناسب به او کمک شود. کافی نیست که به او «مفاهیم» تاریخی داده شود؛ انضمامیتش از دست او می‌گریزد. لازم است به خواننده رشته‌ی کاملی از فاکت‌های مشخص و کاملاً تعریف‌شده داد.

یک جنبش پیچیده‌ی تاریخی را می‌توان در مکان و زمان و به سطوح متفاوت تقسیم‌بندی کرد و خود این سطوح می‌توانند در زمان و مکان تقسیم‌بندی شوند. یک مثال: آکسیون کاتولیکی. این جنبش همیشه یک مدیریت مرکزی و متمرکز داشته است، اما همچنین تنوع زیادی در نگرش‌های منطقه‌ای در زمان‌های متفاوت دارد. آکسیون کاتولیکی که مشخصاً پس از 1848 به وجود آمد بسیار متفاوت با جنبش کنونی است که پیوس یازدهم از نو سازمان داد. موضع آکسیون کاتولیکی بلافاصله پس از 1848 را می‌توان با همان ملاحظاتی توصیف کرد که مورخی درباره‌ی لویی هجدهم گفته بود: لویی هجدهم نمی‌توانست خود را قانع کند که پس از 1815، سلطنت در فرانسه نیاز به یک حزب سیاسی خاص دارد تا خود را حفظ کند. تمامی استدلال‌هایی که مورخان کاتولیک مطرح می‌کنند تا خاستگاه آکسیون کاتولیکی را توضیح دهند.