کتاب طبقهبندی علوم در ایران و اسلام: از ایران باستان تا عصر حاضر نوشتهی فرزانه قنادی نژاد و غلامرضا حیدری، طرحی کلی از طبقهبندی علوم مختلف در دورههای باستان و اسلامی ارائه میدهد تا امروزه نیز از این علم فراموش شده استفاده شود.
کتابهای طبقهبندی علوم تا نیمهی قرن یازدهم در دنیای اسلام استفاده میشدند، اما پس از توقف پیشرفتهای علمی در کشورهای اسلامی، توجه به این قبیل کتابها نیز کاهش یافت. از طرف دیگر، کتابهایی که در این خصوص نوشته شدهاند، فقط محدودهی زمانی خاصی را مدنظر قرار دادهاند و جنبهی تحلیلی و جامعیت ندارند. با این اوصاف، در کتاب طبقهبندی علوم در ایران و اسلام: از ایران باستان تا عصر حاضر، تلاش شده است تا طرحی کلی از تقسیمبندی علوم در دورهی باستان و طبقهبندیهای اندیشمندان دورهی اسلامی ارائه شود. این کتاب دورهی باستان تا زمان حاضر را پوشش میدهد و از نظر مکانی بر محدودهی ایران و مرزهای آن تمرکز کرده است.
کتاب حاضر، ابتدا به مفهوم طبقهبندی علوم و اهمیت آن برای رشد و توسعهی علوم دورهی اسلامی میپردازد. پس از آن، تاریخ علم در ایران قدیم و تقسیمبندیهای علوم در این دورهی تاریخی را شرح میدهد. بخش عمدهی کتاب، به طرح دیدگاه اندیشمندان دورهی اسلامی در خصوص توصیف آنها از علوم مختلف و تقسیمبندی آنها میپردازد.
در مجموع میتوان کتاب طبقهبندی علوم در ایران و اسلام: از ایران باستان تا عصر حاضر را تلاشی برای کمک به ارائهی تصویری از طرحهای طبقهبندیهای علوم در ایران باستان و دورهی اسلامی دانست که در این میان به طبقهبندی و اندیشههای فارابی به عنوان نمایندهی اندیشمندان و متفکران دورهی اسلامی، بیشتر از دیگران پرداخته میشود.
چرا کتاب طبقهبندی علوم در ایران و اسلام: از ایران باستان تا عصر حاضر مهم است؟
کتابداران و متخصصان علم اطلاعات و دانششناسی، یکی از مهمترین افرادی هستند که به اهمیت طبقهبندی علوم پی بردهاند. کتابداران از تقسیمبندی علوم برای نظمدهی به منابع اطلاعاتی در کتابخانهها استفاده میکنند تا فرآیند جستوجو برای کاربران را آسان کنند. از طرف دیگر، طرحهای ردهبندی غربیان مشکلات و محدودیتهایی برای سازماندهی کتابهای اسلامی ایجاد میکند.
با این اوصاف، نیاز به طرحی خاص که دورههای اسلامی را اساس خود قرار دهد و با اندیشهها و جهانبینی اسلامی در تضاد نباشد، وجود دارد و کتاب حاضر را میتوان راهحلی برای برونرفت از این مشکل دانست.
در بخشی از کتاب طبقهبندی علوم در ایران و اسلام: از ایران باستان تا عصر حاضر میخوانیم:
خلیل بن احمد (96 یا 100- بین 160 تا 175 ق)، بنیانگذار علم عروض در قرن دوم هجری است. نام کامل وی در منابع، خلیل بن احمد بن عَمرو بن تَمیم فَراهیدی یا فرهودی آمده است. کنیهی وی را ابوعبدالرحمان گفتهاند.
خلیل در عمان به دنیا آمد و در جوانی به بصره رفت. با اینکه محل تولدش مشخص است، یاقوت حموی که وی را ایرانیالاصل دانسته، معتقد است اگر خلیل عرب بود، علمای انساب یا شاگردانش نسب او را به طور کامل ذکر میکردند نه اینکه او را فقط خلیل بن احمد بنامند. او سپس از حمزهی اصفهانی نقل کرده است که خلیل از اخلاف ایرانیانی است که به دستور انوشیروان (حکومت: 531-579 ق. م) یمن را فتح کردند و جد خلیل در یمن مانده، با قبیلهی أزد وصلت کرده است؛ او در ادامه میافزاید که خلیل به دلیل هم وطن بودن و قرابت، سیبویه را پرورش داد. این داستان در منابع متقدم دیده نمیشود، اما در منابع متأخر آمده است.
از زندگی خلیل در کودکی اطلاعی در دست نیست. او در جوانی به بصره رفت و با ایوب سَختیانی (محدّث و فقیه اهل سنت، متوفی 131 ق) آشنا شد و از او علم آموخت و نحو را از عمرو بن علاء و عیسی بن عمر ثقفی (متوفی 149 ق) فرا گرفت.
خلیل زندگی بسیار سادهای داشت و با درآمد کشاورزی از زمینی که از پدرش به ارث برده بود، زندگی میکرد. او در تمام منابع زاهد و با عزت نفس و باهوشترین فرد روزگار خود معرفی شده که از دیدار با پادشاهان و حاکمان پرهیز میکرد.
بله















