کتاب مالیات سرانه و تاثیر آن در گرایش به اسلام اثر دانیل دنت با ترجمه محمدعلی موحد از نشر خوارزمی

مسلمان نشدن هزینه‌بردار است و کتاب مالیات سرانه و تاثیر آن در گرایش به اسلام از دانیل دنت ما را با هزینه‌های مادی (جزیه) که غیرمسلمانان در صدر اسلام مجبور به پرداخت آن بودند، آشنا می‌کند. دستگاه مالی و اقتصادی حکومت‌های اسلامی، پیچیده‌تر از چیزی بود که فقط یک نوع مالیات در آن‌ها وجود داشته باشد. در این کتاب با چگونگی محاسبه مالیات هر فرد براساس دین، زمین و طبقه اجتماعی او آشنا می‌شویم.

درباره‌ی کتاب مالیات سرانه و تاثیر آن در گرایش به اسلام

دستگاه حقوقی و مالی دین اسلام از ابتدا به تکامل نرسیده بود؛ زیرا قوانین حقوقی فقط در شرایطی می‌تواند اعمال و اجرا شوند که حکومت اسلامی برپا شده باشد و حاکمی مسلمان بر مسلمانان و غیرمسلمانان حکمرانی کند.

بسیاری از احکام حقوقی و شیوه‌ی مدیریت مالی که خلفای اسلامی آن‌ها را بنیان نهادند، برگرفته از دستگاه ساسانی، رومی یا مصری بود. کتاب مالیات سرانه و تاثیر آن در گرایش به اسلام (Conversion and the Poll Tax in Early Islam) از دانیل دنت (Daniel C. Dennett) ما را با قوانین مالیات اسلامی، حقوق اقلیت‌های دینی، جزیه در اسلام و سازوکار اخذ مالیات و تقسیم منابع مالی آشنا می‌کند.

دانیل دنت با استناد به منابع تاریخی، دیدگاه ژولیوس ولهاوزن درباره‌ی نظام مالیاتی دوره‌ی اموی را بررسی و نقد می‌کند. سپس شیوه‌های دریافت جزیه و خراج از گروه‌های مختلف را توضیح می‌دهد.

مالیات سرانه؛ راهی اقتصادی برای دعوت به اسلام

یکی از نقاط اشتراک در نظرات ولهاوزن و دانیل دنت در مورد جزیه (مالیات سرانه) این است که هدف مسلمانان از دریافت جزیه، تشویق غیرمسلمانان به مسلمان شدن بوده است. دولت‌های اسلامی اولیه (به‌خصوص از آغاز دوره‌ی اموی) به قصد تحقیر و توهین، غیرمسلمانان را به پرداخت جزیه وادار می‌کردند.

کتاب مالیات سرانه و تاثیر آن در گرایش به اسلام، ترجمه‌ی محمدعلی موحد، با استفاده از آمار و منابع موثق به ما نشان می‌دهد که سالانه چه مقدار جزیه‌ای به صندوق مالی خلفای اسلامی واریز می‌شد.

پرداخت جزیه شرایط خاصی داشت. جزیه‌پرداز باید مرد، بالغ و سالم می‌بود. زنان، کودکان، معلولان، فقرا و مبلغان دینی مانند کشیش‌ها، از پرداخت جزیه معاف بودند. مبلغ جزیه نیز وابسته به توانمندی مالی فرد بود و کسی که ثروتش فزون‌تر بود، باید سهم جزیه‌ی بیشتری پرداخت می‌کرد.

غیرمسلمانانی که مالیات سرانه (جزیه) پرداخت می‌کردند، از آزادی دینی و حقوق فردی برخوردار بودند. همچنین در کتاب مالیات سرانه و تاثیر آن در گرایش به اسلام با شیوه‌ی زندگی زرتشتیان، یهودیان، مسیحی‌ها و... که اسلام را نپذیرفته بودند هم آشنا می‌شویم.

دانیل دنت و نقش جزیه در قیام خراسان

یکی از موضوعات مهمی که بسیاری از مستشرقان از آن چشم‌پوشی می‌کنند، مبلغی است که فرد مسلمان نیز باید به حکومت اسلامی بپردازد و آن مالیات زمین است؛ موضوعی که انگیزه و دلیل خوبی برای ترک زمین‌های کشاورزی و مهاجرت به شهرهای عرب‌نشین بود.

کتاب مالیات سرانه و تاثیر آن در گرایش به اسلام، انتشارات خوارزمی، از دانیل دنت، اتفاق مهم و تاریخی را که در خراسان رخ داد و زمینه‌ساز قیام ابومسلم خراسانی شد، شرح می‌دهد.

در خراسان، برخلاف سایر نقاطی که توسط اسلام فتح شدند، مسلمانان مستقیم به خلفا و مأموران حکومت جزیه پرداخت نمی‌کردند؛ بلکه مالیات سرانه را به حاکمان محلی می‌دادند تا آن‌ها مبلغی را به حکومت تسلیم کنند.

در ابتدا همه‌چیز خوب پیش می‌رفت تا اینکه عرب‌های مسلمان به خراسان مهاجرت و بسیاری از زمین‌های کشاورزی را خریداری کردند. علاوه‌بر این، گروه زیادی از خراسانی‌ها نیز مسلمان شدند و حاکمان محلی دیگر پول چندانی برای تسلیم کردن به خلفای اسلام نداشتند؛ به همین دلیل حاکمان مسلم از نومسلمانان نیز جزیه دریافت کردند.

همین قانون‌شکنی که با فرایض دینی نیز در تضاد و تداخل بود، موجب شد تا نومسلمانان خراسان دست به قیام بزنند و حکومت ابومسلم خراسانی را تشکیل دهند. با خرید کتاب مالیات سرانه و تاثیر آن در گرایش به اسلام اثر دانیل دنت، به دوره‌ی نخست تاریخ صدر اسلام عزیمت می‌کنیم و با شیوه‌ی درآمدی و مالیاتی نومسلمانان آشنا می‌شویم.

کتاب مالیات سرانه و تاثیر آن در گرایش به اسلام برای شما مناسب است اگر

• به کتاب‌های تاریخ اسلام که سیستم مالیاتی (زمین یا جزیه) در سال‌های نخست ظهور اسلام را شرح می‌دهند، علاقه‌مندید.
• دانشجوی اسلام‌شناسی، تاریخ یا اقتصاد هستید و می‌خواهید با سیستم‌های مالی قرون پیشین آشنا شوید.
• به دنبال کتابی هستید که تاریخچه‌ی پرداخت مالیات در صدر اسلام را شرح و به پرسش جزیه چیست پاسخ دهد.
• می‌خواهید با نظر مستشرقان غربی درباره‌ی حکومت‌های اسلامی اموی و عباسی بیشتر آشنا شوید.

در بخشی از کتاب مالیات سرانه و تاثیر آن در گرایش به اسلام می‌خوانیم

بعد از جنگ یرموک که حمص برای سومین‌بار مسخر شد قرارداد قطعی نهایی دیگری منعقد گردید. دربارۀ این قرارداد چیزی نمی‌دانیم جز آنکه گفته‌اند که شرایط آن مطابق با شرایط قراردادهای بَعْلْبَک و دمشق بوده‌است. این دو قرارداد همان است که در بالا به‌شماره‌های 5 و 7 دربارۀ آن‌ها اشارت رفت ولی باید متوجه بود که در شمارۀ 5 علاوه بر تأمین‌های معمولی به‌جای باج عنوان «خراج و جزیه» بکاررفته‌است.

کایتانی همان طور که رسم اوست آنچه را که مربوط به‌مالیات ارضی و سرانه است نفی می‌کند اما باقی مطلب را که مربوط به‌حمایت رومیان است قبول دارد. دمشق در دسامبر 636 میلادی گشوده‌شد و بعلبک کمی پس از آن تاریخ. بنا بر این فصل برای تخلیۀ شهر چندان مساعد نبود و به‌همین جهت به‌رومیان تا ماه ژوئن 637 مهلت داده‌شد، این بیان دور از واقع به‌نظر نمی‌رسد.

کلید کشف قراردادهای نهایی که در شام مورد عمل واقع شده مطالبی است که در ذیل شمارۀ 7 آمده‌است. از گفتۀ سیف بن عمر برمی‌آید که در شام دو نحوۀ عمل موجود بود یکی مالیات ثابت نفری یک دینار به‌اضافۀ مقدار معینی غله در هر جریب و دیگری مالیات نسبی یا مقاسمه در موقع درو، گرچه مأخذ این روایت طبق معمول مورد غضب ولهاوزن و بکر می‌باشد، بکر سخن سیف بن عمر را در این باره قبول دارد و می‌گوید عرب‌ها سیستم بیزانسی را دربارۀ خالصه‌جات و اراضی اتوپراکت که مالیات بر اساس مقاسمه می‌پرداختند حفظ کردند در صورتی که اراضی جزو حوزۀ حکومت‌های بلدی مشمول مالیات مقطوع بودند.