کتاب سووشون اثر سیمین دانشور از نشر خوارزمی

مویه کنید، گیسو ببرید، خون سیاووش بر زمین ریخته... کتاب سووشون اثر سیمین دانشور، رمانی تاریخی و اجتماعی است که ما را به خانه‌ی زری و یوسف می‌برد؛ خانه‌ای که می‌توانست مانند کاخ اشراف‌زاده‌ها باشد، اما این زن و شوهر حاضر نیستند وقتی رعیت‌ها از قحطی و گرسنگی روبه‌مرگ و نابودی هستند، به انگلیسی‌ها گندم بفروشند تا ثروتمند شوند. این داستان شرح مقاومت و مبارزه‌ی زنی است که خود، رهبر یک قیام می‌شود.

درباره‌ی کتاب سووشون

«گوساله‌ها، چطور دست میرغضبشان را می‌بوسند!» این بهترین توصیفی است که می‌توان برای ملتی تسلیم‌شده و سرخم‌کرده در برابر استعمارگران به کار برد. لشکر دشمن در همه‌جا حضور دارد؛ در خیابان‌ها، در بیمارستان‌ها، در مدارس و در هر جایی که بتوان ملتی را زجر داد و نانش را خورد و زمینش را غصب کرد. کتاب سووشون از سیمین دانشور ما را به سیاه‌ترین سال‌های تاریخ ایران می‌برد؛ دورانی که گندمِ روییده در خاک ایران، به ایرانیان نمی‌رسید و به خوراک قشون انگلیس تبدیل می‌شد.

سیمین دانشور که برای بسیاری از ما نام آشنایی است و می‌دانیم او از ظلم‌ستیزترین نویسندگان ادبیات فارسی بوده است، در رمان تاریخی سووشون، ما را به یک جشن عروسی دعوت می‌کند؛ جایی که انگار بزمی است برای انگلیسی‌های استعمارگر تا فاتح بودن خود را به ملت قحطی‌زده و شکست‌خورده‌ی ایران نشان دهند. از میان آن کیک پنج‌طبقه که معلوم نیست چند کیلو آرد صرفش شده و آن همه نقل و نبات که می‌توان با آن‌ها یک روستا را از قحطی و مرگ نجات داد، یک تکه نانِ تزئین‌شده، بیشتر از همه‌چیز چشم و ذهن ما را به خود مشغول می‌کند.

این نان سند سرسپردگی گروهی از مردم است که ترجیح داده‌اند باج دهند تا مبادا مجبور شوند مبارزه کنند. این نان هدیه‌ای است از سوی صنف نانواها که برای حاکمِ ظالم شهر نانی پخته‌اند هم‌قدوقواره‌ی یک مرد قوی‌هیکل؛ حاکمی که گندم و نان را دودستی به قشون انگلیس تقدیم و مردم شهرش را در گرسنگی رها می‌کند. رمان سووشون سیمین دانشور از همین تکه نان آغاز می‌شود و ما را به مجلس سووشونی دعوت می‌کند که سوگش فقط غم نان نیست، غم آزادی و وطنِ ویران‌شده است.

سووشون ایران در رمان تاریخی سیمین دانشور

افسرهای انگلیسی، زنان ایرانی را دوست دارند و این مجلس رقص برای این غاصبان بهترین فرصتی است که می‌توانند زنان شهر را به رقص دونفره دعوت کنند. زنان هم که همه از طبقه‌ی اشراف و زمین‌داران هستند و حاضرند برای کسب نفوذ و قدرت، به هر تقاضایی از سوی انگلیسی‌ها جواب مثبت بدهند، دعوت به رقص را قبول می‌کنند؛ البته در این میان یک زن و مرد با سایر مهمانان تفاوت زیادی دارند و آن دو نفر زری و یوسف هستند؛ دو قهرمان کتاب سووشون.

یوسف خود خان و از اشراف استان فارس است، اما مانند سایر خان‌زاده‌های این شهر، نوکر انگلیسی‌ها نیست. او سال‌ها پیش به انگلستان رفت و با مدرک مهندسی کشاورزی به وطن خود بازگشت تا شهر و دیارش را از فقر و فلاکت نجات دهد. یوسف نمی‌تواند ببیند که قشون انگلیس هرچه از خاک سرزمینش درمی‌آید را از زمین‌داران مزدور ایرانی می‌خرند و در انبارهای آذوقه‌ی خود احتکار می‌کنند.

قشون انگلیسی‌ها در برابر قهرمانان سووشون

زری و یوسف از مهم‌ترین شخصیت‌های رمان سووشون هستند؛ دو شخصیتی که تفاوت نگاهشان به مبارزه و حفظ آرامش خانواده، بخش مهمی از داستان را شکل می‌دهد. شخصیت‌شناسی رمان سووشون نشان می‌دهد که سیمین دانشور چگونه از خلال این دو شخصیت، تقابل میان ترس، مسئولیت، مقاومت و زندگی خانوادگی را به تصویر می‌کشد.

یوسف مانند سایر ارباب‌زاده‌ها نیست. او ظلم‌ستیز است و گندم‌های آبادی را به قشون اجنبی نمی‌فروشد. او می‌داند که با این کار جان خود را به خطر می‌اندازد و انگلیسی‌ها مترصد فرصتی هستند تا یا یوسف را با جنایت‌های خود همراه کنند یا او را از بین ببرند؛ اما این قهرمان رمان سووشون کسی نیست که شرفش را بفروشد.

زری، همسر یوسف است. دختری شیرازی که پدرش معلم بود و خود نیز به‌خاطر نمرات بالایش، بدون پرداخت شهریه در مدرسه‌ی انگلیسی‌ها درس خواند. حالا زری هم معلم زبان انگلیسی است. او و یوسف از روشنفکران این شهر هستند، اما حاضر نیستند در وضعیتی که رعیت یک تکه نان سیاه پیدا نمی‌کند و تیفوس و جنگ، زندگی مردم را به جهنم تبدیل کرده، مانند باقی خان‌ها و ارباب‌زاده‌ها در ناز و نعمت زندگی کنند.

کتاب سووشون نشر خوارزمی اثر سیمین دانشور، ما را با افکار و باورهای یوسف و زری مواجه می‌کند. هیچ انسانی نمی‌تواند این دو نفر را به مبارزه نکردن با غارتگرانِ انگلیسی راضی کند؛ فرقی ندارد آن انسان ابوالقاسم‌خان، برادر یوسف، باشد که می‌خواهد برادرش را به همکاری با اجنبی‌ها راضی کند؛ یا عزت‌الدوله، از فامیل‌های دور زری، باشد که بدون شرم، می‌کوشد تا زری از یوسف دلزده و جدا شود و با حمیدخان، پسر عیاش و فاسد عزت‌الدوله، وصلت کند.

ایران پس از جنگ جهانی در رمان اجتماعی سووشون

برخلاف اشراف‌زاده‌های بی‌مایه و تسلیم‌شده در کتاب سووشون، مبارزانی در کوه‌ها با استعمارگران انگلیسی مبارزه می‌کنند که سیمین دانشور ما را به سراغ آن‌ها می‌برد. یکی از آن‌ها ملک‌رستم است. او از سران ایل قشقایی و رفیق و مورد اعتماد یوسف است. برادر کوچک او ملک‌سهراب است که احساساتی، کم‌عقل و تندخوست.

ملک‌سهراب زود فریب می‌خورد. او به‌اجبار، ملک‌رستم را با خود به خانه‌ی یوسف می‌آورد تا حاضر شوند با فروش آذوقه، اسلحه تهیه و با انگلیسی‌ها مبارزه کنند، اما یوسف که می‌داند این حربه‌ی انگلیسی‌ها برای به‌دست آوردن گندم و آذوقه است، نه خود چنین پیشنهادی را می‌پذیرد و نه اجازه می‌دهد ملک‌رستم چنین کاری کند.

بدیهی است که انگلیسی‌ها و به‌خصوص مستر زینگر که صاحب کارخانه‌ی چرخ خیاطی سینگر است، محال است اجازه دهند آب خوش از گلوی یوسف پایین رود. اجنبی‌ها یوسف را به مرگ تهدید می‌کنند. زری که زنی ظلم‌ستیز اما تا حدی محافظه‌کار است، از یوسف خواهش می‌کند که از جنگیدن مستقیم و مبارزه‌ی علنی با انگلیسی دست بکشد و این جنگ را به خانه‌ی زیبا و آرامشان نکشاند، اما متجاوزان به خاک ایران و قاتلان مردم، نمی‌توانند بپذیرند که یک نفر نخواهد در کنارشان بایستد.

خون سیاووشان نگر بر خاک و خارا ریخته

زری می‌ترسد. دلهره دارد. می‌داند که قرار نیست زندگی آرام و عاری از جنگش این‌گونه باقی بماند. او در خانه راه می‌رود و به ترس‌هایش فکر می‌کند؛ به اینکه اگر زن‌ها حاکم جهان بودند چه می‌شد؟ به اینکه آیا جهان در آن هنگام نیز باید شاهد جنگ و مصیبت بود یا بالاخره زمان آرامش بشر فرا می‌رسید؟ کتاب سووشون سیمین دانشور ما را در راهروهای تالار خانه‌ی زری و یوسف می‌چرخاند.

زری هندوانه می‌شکند. هر دو کال، زرد و بی‌مزه‌اند. این نشانه‌ی بدی است؟ زری قلیان را چاق می‌کند و به درون تالار می‌برد. قلیان حالا جلوی یوسف است که دارد با دلال غله بحث می‌کند و حاضر به فروش آذوقه‌ها نیست. در همان لحظه، صدای تیر به گوش زری می‌رسد. خون بر زمین ریخته‌ شده و این آغاز سووشون است.

با خرید کتاب سووشون اثر سیمین دانشور، به قیام دعوت خواهید شد؛ به نبردی که در یک سوی آن شرف و وطن و سوی دیگرش خیانت و مزدوری است. در این داستان شاهد مقاومت خواهید بود؛ مقاومت زنی که در طول داستان، ترس و نگرانی‌هایش را پشت سر می‌گذارد و به شخصیتی مقاوم و کنشگر تبدیل می‌شود؛ تحولی که در نقد کتاب سووشون نیز از جنبه‌های قابل توجه شخصیت‌پردازی زری به شمار می‌آید.

اقتباس سینمایی و فرهنگی از کتاب سووشون

• بهار سال 1404، نرگس آبیار، نخستین قسمت از سریال سووشون را منتشر کرد؛ سریالی که کوشیده است تا شاهکار ادبی سیمین دانشور را با بازی هنرمندانی چون بهنوش طباطبایی و میلاد کی‌مرام به تصویر بکشد. موفقیت این سریال در این بود که توانست مخاطبش را تشویق کند تا به سراغ داستان سووشون بروند و این اثر تأثیرگذار را مطالعه کنند.
• منیژه محامدی که خود کارگردان تئاتر است، توانست نمایشنامه‌ای را با اقتباس از داستان سووشون تحریر و آن را بر سکوی تئاتر به نمایش درآورد.

نکوداشت‌های کتاب سووشون

• رمان سووشون برای خوانندگان غربی، نه‌تنها نمونه‌ای از ادبیات معاصر فارسی است، بلکه فرصتی ایجاد می‌کند تا آن‌ها با روابط درون خانوادگی و فضای فرهنگی ایران نیز آشنا شوند. (واشنگتن‌پست)
• سیمین دانشور در کتاب سووشون شیوه‌ی سنتی زندگی ایرانیان را ترسیم می‌کند. او میل انسان به آرامش که در تضاد با تراژدی است را بازگو می‌کند. این داستان به هیچ‌وجه وارد سانتی‌مانتال نمی‌شود و با این حال به شما اجازه نمی‌دهد که با شخصیت اصلی قصه همدلی نکنید. (کرکس ریویوز)

جملات زیبا از کتاب سووشون

• و باد پیغام هر درختی را به‌درخت دیگر خواهد رسانید و درخت‌ها از باد خواهند پرسید: در راه که می‌آمدی سحر را ندیدی!
• شاید مردها چون هیچ وقت عملاً خالق نبوده‌اند، آنقدر خود را به‌آب و آتش می‌زنند تا چیزی بیافرینند. اگر دنیا دست زن‌ها بود، جنگ کجا بود؟
• و تا هزاران سال خون همه، به‌کین ما خواهدجوشید، کاکا!
• ما غیر از آرزوهای بزرگ تقصیری نداشتیم.
• نمی‌دانم کجا خوانده‌ام که دنیا مثل اتاق تاریکی است که ما را با چشم‌های بسته وارد آن کرده‌اند. یک نفر از ما، ممکن است چشمش باز باشد. ممکن است یک عده بخواهند با کوشش چشم‌های خود را باز کنند و یا ممکن است بخت کسی بخواند و یک نوری از یک روزن ناگهان بتابد و آن آدم یک آن بتواند ببیند و بفهمد.

کتاب سووشون برای شما مناسب است اگر

• به خواندن ادبیات پسااستعماری و رمان‌های تاریخی که به شما نشان می‌دهند جنگ و استعمار چه بر سر مردم می‌آورد، علاقه دارید.
• می‌خواهید با متن کامل کتاب سووشون که حذف و اضافه‌ای در آن صورت نگرفته است، مواجه شوید.
• دوست دارید یکی از شاهکارهای ادبیات فارسی معاصر را بخوانید.
• دانشجو یا استاد رشته زبان و ادبیات فارسی هستید و می‌خواهید با یکی از قوی‌ترین رمان‌های ادبیات معاصر ایران در زمینۀ شخصیت‌پردازی آشنا شوید.

در بخشی از کتاب سووشون می‌خوانیم

«صبح حرکت کردیم و ظهر ستون را لب رودخانه‌ای نگهداشتیم. بنا بود آن جا منتظر زره‌پوش بمانیم. پیاده که شدم چشمم‌افتاد به‌چند تا مرد ایلیاتی که کلاه نمدی دوبر، سرشان بود و کپنک به‌دوش داشتند. آن‌ها آن طرف رودخانه بودند و داشتند اسبهای لختشان را آب می‌دادند. یکیشان ما را که دید پرید روی اسب و زد به‌کوه دست چپ. رفتیم به‌باغ کنار رودخانه تا ناهار بخوریم. چند تا از همین کلاه‌نمدیها هم در باغ بودند اما آن‌ها عبای نازک داشتند. به‌نازکی چارقد حاج‌خانمم. ما نفهمیدیم اینها جاسوسند. فرمانده زره‌پوش که آمد حالیمان کرد. او گفت که باید آرایش جنگی بدهیم چون که از راهی عبور می‌کنیم که محاصره شده‌است. تا آن ساعت همۀ ما خیال می‌کردیم مأموریت ساده‌ای داریم. باید برویم پادگان سمیرم و آذوقه و اسلحه و بنزین تحویل بدهیم و به‌سلامتی برگردیم.»

به‌فرمانده زره‌پوش گفتم: «آقاجان ما که نفرات نداریم، چطور از راهی که محاصره شده‌است عبور خواهیم کرد؟ گفت: آن‌ها روز حمله نمی‌کنند در روز رد می‌شویم. اگر همین الآن حرکت کنیم عصر به‌آن‌ها رسیده‌ایم. اگر توانستیم برمی‌گردیم وگرنه شب را پادگان می‌مانیم و صبح اول وقت حرکت می‌کنیم.»

«راه‌افتادیم. به‌دست چپ که پیچیدیم معلوم شد جاده دست‌کاری شده هر بیست متر به‌بیست متر کامیونها یا در دست‌اندازها می‌افتادند و تلق! می‌ماندند و یا می‌افتادند توی آب و بکسوات می‌کردند. ساعتی پنج کیلومتر هم نمی‌شد رفت. چراغ کامیونها را روشن نکردیم و کامیونها به‌فواصل کم می‌رفتند. اگر از تنگ خروس‌گلو گذشته‌بودیم به‌آن بدبختها می‌رسیدیم. موانع سر راه را یک افسر پناهندۀ خودی طرح کرده‌بود. بعد فهمیدیم که به‌طور کلی او آرایش جنگیشان را طرح‌ریزی کرده. آن افسر محکوم به‌اعدام شده‌بود و فرار کرده نزد آن‌ها پناهنده شده‌بود. آن‌ها به‌او می‌گفتند سرهنگ، ولی سرهنگ نبود.»