کتاب استعاره یکی از مهمترین کتابهای ترنس هاوکس در حوزهی نقد ادبی و صنایع ادبی است که معنای این اصطلاح را در بستر تاریخی مورد مطالعه قرار میدهد. نویسنده در این اثر میکوشد سیر تاریخی معنای استعاره را به مخاطب نشان دهد و با این رویکرد، درک بهتری از این صنعت ادبی رقم بزند.
دربارهی کتاب استعاره
آرایهای به وسعت زبان؛ ترنس هاوکس در کتاب استعاره مخاطب را با چالشی روبهرو میکند که امروز پیش پای بسیاری از علاقهمندان به ادبیات و زبانشناسی قرار گرفته است. او نشان میدهد که استعاره در نگاه اول، شگردی ادبی است که نویسنده با استفاده از آن واژهای را بهجای واژهای دیگر مینشاند تا کلامی زیباتر و اثرگذارتر خلق کرده باشد.
کتاب اما از همینجا، ضربات خود را به باورهای قدیمی و منسوخ آغاز میکند. نویسنده برای رسیدن به نتیجه دلخواه، بحث را با چنین سوالاتی آغاز میکند که استعاره چیست و آیا این آرایه ادبی کارکردی صرفا زینتی دارد یا میتواند بخشی از بار معنایی را با خود حمل کند؟
پاسخ نویسنده، شش فصل کتاب استعاره است که هریک به بخشی از معنای استعاره در برههای تاریخی اشاره کردهاند و مجموع آنها دیدگاهی نسبت کامل به این صنعت ادبی را در ذهن مخاطب شکل میدهد. ترنس هاوکس در این کتاب از گذرگاه انواع استعاره عبور میکند و نسبت آن را با تشبیه و ایهام مورد واکاوی قرار میدهد تا خواننده قدرت تشخیص بهتری پیدا کرده باشد.
استعاره چیست؟
فصل آغازین کتاب استعاره، به تعریف این اصطلاح ادبی اختصاص یافته و نسبت آن را با زبان مجازی مورد سنجش قرار داده است. ترنس هاوکس در این بخش، ابتدا به ریشههای لاتین استعاره (Metaphor) میپردازد و تعریف لغوی آن را مورد بررسی قرار میدهد.
در ادامه، نویسنده استعاره را با معنای زبان مجازی میسنجد و نشان میدهد که این صنعت ادبی، مهمترین شکل از زبان مجازی است. طبق تعریفی که در این بخش از کتاب ارائه شده، زبان مجازی زبانی است که منظورش دقیقا همانی نیست که میگوید. مثلاً مراد از اینکه او «شیر» است؛ این نیست که او حیوانی متعلق به گربهسانان است! در این جمله استعاری، نسبتدادن ویژگیهای شیر (شجاعت، قدرت و...) به او است که مراد گوینده است.

استعاره کلاسیک؛ زینتبخش زبان
فصل بعدی از کتاب استعاره، به دیدگاه کلاسیک نسبت به این صنعت ادبی اختصاص یافته است. نویسنده در این بخش از سنت بلاغی ارسطو آغاز میکند و اهمیت استعاره را در آثار سیسرون، هوراس، لونگینوس و کوئینتیلیان دنبال میکند. در دوران کلاسیک استعاره عموماً در پیوند با فن بیان، انتخاب واژه و تأثیرگذاری سخن مورداستفاده قرار داشته است.
ترنس هاوکس، اینجا به یک تفاوت مهم از تعریف استعاره در آن دوران پرداخته است. او به مخاطب نشان داده است که استعاره، همچون افزونهای بر زبان استفاده میشده است؛ یعنی مفهومی جدا از معنای اولیه که میتوانست حذف شود بی آنکه به ساختار اول لطمهای وارد شود.
کشمکش بر سر استعاره در قرن هجدهم
کتاب استعاره، سیر تاریخی آن را پس از گذار از دوران کلاسیک به قرون شانزدهم تا هجدهم میرساند. در این دوران، تغییرات فکری و فرهنگی، مفهوم استعاره را نیز دچار تغییر میکند و متفکران به نقش استعاره در زبان پی میبرند و کمکم زمینهای برای تغییر نگرش آنها به استعاره فراهم میشود.
طبق آموزههای ترنس هاوکس، چهرههای چون جان دان و جان درایدن در این دوران ظهور میکنند و نقش استعاره را بسیار بیشتر از موضوعات نظری نشان میدهند. مسئله اساسی در قرون شانزدهم تا هجدم، این است که آیا استعاره باید تابع قواعد محدود و روشن آرایههای ادبی باشد یا میتواند پنجرهای رو به افقهای جدید معنایی پیش روی انسان قرار دهد؟
رمانتیکها انقلاب میکنند
در بخش بعدی از سفر تاریخی کتاب استعاره، داستان این آرایهی ادبی به اوج میرسد. رمانتیکهای ساختارشکن تمام آنچه را که پیشینیان به استعاره نسبت داده بودند، زیرورو میکنند. در این دوران استعاره دیگر صرفاً مسئلهای مربوط به فنون سخنوری نیست و حیطهی اثرگذاری آن در تخیل، آفرینش و جهانبینی مورد بررسی قرار میگیرد.
ترانس هاوکس نشان میدهد که در دوران رمانتیسم استعاره دیگر بهعنوان افزونهای بر معنای اصلی در نظر گرفته نمیشود؛ بلکه خود بخشی مهم و جداییناپذیر از مفهومی است که توسط زبان خلق میشود. به بیان دیگر، رویکرد تزیینی آن در آثار فاخر کلاسیک زیر سوال میرود و نقش آن در قدرت خلاقه زبان و ذهن مشخص میشود.
نگاهی جدید به استعاره
در ادامهی کتاب، نویسنده پس از گذر از دوران رمانتیسم به قرن بیستم میپردازد و اوج تبلور این صنعت ادبی را مورد بررسی قرار میدهد. در این دوران است که موضوع استعاره از مباحث ادبی و نظریه ادبی فراتر میرود و وارد حیطههای زبانشناسی، فلسفه و انسانشناسی میشود. مطالعهی این بخش کمک خواهد کرد که خواننده نگاه معاصر به استعاره را کشف کند و افقی جدید در اندیشه و فکر را تجربه کند.
این اثر یکی از مهمترین کتابهای نشر مرکز است که در مجموعهی مکتبها، سبکها و اصطلاحهای ادبی و هنری به رشته تحریر درآمده. فرزانه طاهری، مترجم خوشنام و مدیر بنیاد گلشیری نیز برگردانی این اثر به فارسی را برعهده داشته است. با خرید کتاب استعاره، به درک جامع و کاملی از این آرایه ادبی نایل خواهید شد.
کتاب استعاره برای شما مناسب است اگر
- دانشجو و پژوهشگر ادبیات فارسی، هنر و سینما هستید و قصد دارید یکی از مهمترین کتابهای فرزانه طاهری را در آموزش استعاره مطالعه کنید.
- نویسنده و شاعر هستید و قصد دارید با درک جامع از معنای استعاره، آثار خود را غنیتر کنید.
- قصد دارید نسبت بین تشبیه و استعاره را درک کنید و با کارکردهای استعاره در ادبیات آشنا شوید.
- به مباحث نقد ادبی و نظریه ادبی علاقه دارید و به دنبال مرجعی برای آموزش استعاره هستید.
در بخشی از کتاب استعاره میخوانیم
سیسرون، هوراس، لونگینوس
وقتی ارسطو در بحث از استعاره آن را به چهار نوع تقسیم میکند، استعاره را از دیگر صناعات ادبی جدا میسازد و بدین ترتیب تأیید میکند که هدف از استعاره نوعی «تأثیر» ویژه است که میتوان در کاربرد «خاصی» از زبان حاصل کرد؛ آثار کلاسیکی نیز که پس از او در باب این موضوع نگاشته شد از قرار عمدتاً بر آن بودهاند تا همین گرایش را تقویت کنند، نتایج این نوع تحلیل را ارتقا دهند، و بیشازپیش بر اصلِ تناسب در این باب تأکید ورزند که بهموجب آن ضرورتِ هماهنگی یا مناسبت میان عناصر استعاره اهمیتی ویژه مییابد. محکومکردن «استعاره مختلط» در این سنت نیز پیامد طبیعی همین اصل است.
برای همین، سیسرون که به قول اَتکینز، اصل تناسب برایش «... اصل زندگی بود که به حوزه هنر منتقل شده بود» لاجرم استعاره را یکی از ابزارِ لازم برای بخشیدنِ «تأثیر» مناسب به کلام میدانست. با استعاره «... چیزی را که ندارید از جای دیگری میگیرید». «نوعی به عاریت گرفتن» است.
استعاره صورت کوتاه شده تشبیه است که در یک کلمه فشرده شده است؛ این کلمه طوری در جایگاهی که به آن تعلق ندارد قرار میگیرد که انگار بهراستی جای خود آن است، و اگر قابلدریافت باشد مایه التذاذ میشود، اما اگر حاوی هیچ شباهتی نباشد مطرود میگردد.
بله



















