کتاب نامه‌هایی از تبریز اثر ادوارد براون؛ چگونه انقلاب مشروطه ایران شکست خورد؟

مجلس به توپ بسته شد و کاخ بلند دموکراسی ایران فرو ریخت! کتاب نامه‌هایی از تبریز که توسط ادوارد براون گردآوری و بر آن مقدمه‌ای تاریخی نوشته شده است، شرحی از چگونگی نابودی انقلاب مشروطه به دست روسیه‌ی تزاری و انگلستان است. در این کتاب با نامه‌های حسن تقی‌زاده که از رهبران مشروطه بود مواجه می‌شویم و ماجرای محاصره‌ی تبریز، مقاومت مشروطه‌خواهان و جنایت‌هایی که ارتش تزاری در تبریز بر سر مردم آورد را می‌خوانیم.

درباره‌ی کتاب نامه‌هایی از تبریز

ادوارد براون (Edward Browne) یک انگلیسی است، اما با این وجود می‌فهمد که کشورش استعمارگر است و سیاستمداران سرزمینش انقلاب مشروطه‌ی ایرانیان را نابود کردند. او شرق‌شناس بود. مدتی را در ایران زندگی کرد؛ در دانشگاه کمبریج به تدریس زبان فارسی مشغول بود و ایرانیان را بهتر از هر جامعه‌شناس غربی می‌شناخت. کتاب نامه‌هایی از تبریز (Letters from Tabriz) مجموعه‌ای از نامه‌های حسن تقی‌زاده به ادوارد براون است که براون آن‌ها را در کتابخانه‌ی شخصی خود نگه‌داری کرده و بر روی این نامه‌ها، مقدمه‌ای بلند و بسیار مهم نوشته است.

حسن تقی‌زاده از رهبران مشروطه‌خواه و فعالان سیاسی در اواخر عهد قاجار بود که باشکوه‌ترین روزهای تاریخ ایران و البته وقایع تلخ و ناگواری که پس از انقلاب مشروطه رخ داد را نظاره کرده است. او اوضاع سیاسی ایران در عصر قاجار، قیام مردم تبریز، وقوع انقلاب مشروطه و سپس به توپ بستن مجلس را شاهد بود. کتاب نامه‌هایی از تبریز اثر ادوارد براون شرح وقایعی است که تقی‌زاده دیده و از دیگران شنیده و آن‌ها را برای شرق‌شناس انگلیسی تحریر کرده است.

عوامل شکل‌گیری انقلاب مشروطه از نگاه ادوارد براون

انقلاب مشروطه در یک لحظه به وقوع نپیوست. عوامل و دلایل شکل‌گیری این انقلاب در تاریخ ریشه دارد و به کل تاریخ قاجار مرتبط است؛ از فروش دختران قوچان در زمان آصف‌الدوله گرفته تا نفوذ بی‌حدوحصر انگلیس‌ها و روس‌ها در مسائل داخلی ایران.

همه‌ی این وقایع ذکر شده در کتاب نامه‌هایی از تبریز اثر ادوارد براون، زمینه‌های نارضایتی و خشم مردم ایران را برانگیخت و موجب شد تا ایرانیان، از مردم عامی گرفته تا روشنفکران، به دنبال حکومت قانون باشند؛ اما انقلاب مشروطه، مثل سایر تحولات و وقایعی که با امید گشایش و بهروزی مردم در ایران رخ می‌دهد و معمولا به نتیجه‌ی خوبی نمی‌رسد، به ثمر نرسید.

نامه‌های حسن تقی‌زاده از دل انقلاب مشروطه

خواندن کتاب نامه‌هایی از تبریز ترجمه‌ی حسن جوادی به اندکی پیش‌زمینه و آشنایی با دوره‌ی دوم مشروطه نیاز دارد؛ زیرا حسن تقی‌زاده در این نامه‌ها صرفا مشاهدات خود را بیان کرده است و ما برای درک اینکه چرا این وقایع رخ داد و چه حادثه‌هایی موجب شد تا در تبریز جنگ مردمی با روس‌ها و عمال حکومت درگیرد، باید پیش‌زمینه‌ای درباره‌ی استبداد صغیر، نقش دولت‌های خارجی در سیاست‌های دولت قاجار و تاریخ مشروطه داشته باشیم.

برخلاف بسیاری از تاریخ‌نگاران غربی که شخص محمدعلی شاه را ویرانگر انقلاب مشروطه می‌دانند، ادوارد براون در کتاب نامه‌هایی از تبریز روسیه و انگلستان را مقصر اصلی نابودیِ انقلاب ایرانیان می‌داند.

تاریخ ایران در عصر قاجار؛ از آذربایجان تا قیام تبریز

روسیه و انگلستان از حضور نظامی و دخالت در امور ایران هیچ هدفی نداشتند جز استعمار و انقلاب مشروطه مانع بزرگی بر سر راه رسیدن به این هدف بود و ادوارد براون نیز در کتاب نامه‌هایی از تبریز به این موضوع بسیار پرداخته است. محمدعلی شاه که در سال 1288 مجلس را به توپ بسته بود، از قدرت خلع شد و دولت مشروطه برای سروسامان دادن به این وضعیت اقداماتی را اتخاذ کرد که این اقدامات به‌هیچ‌وجه به مذاق روسیه‌ی تزاری و انگلستان خوش نیامد.

روس‌ها که حس کردند نفوذ و نقششان در مسائل داخلی ایران در حال کمرنگ شدن است، با تانک و سربازان بی‌شمار وارد ایران شدند. فجایعی که سربازان تزار در تبریز و شهرهای شمالی ایران رقم زدند، از تلخ‌ترین خاطرات جمعی مردم آذربایجان و شمال ایران است که در کتاب نامه‌هایی از تبریز انتشارات خوارزمی با آن‌ها مواجه می‌شویم.

سقوط تبریز و استعمار انگلستان و روسیه در ایران

دولت ایران در این هنگام بسیار ضعیف بود و هیچ ارتش و ارگان نظامی آموزش‌دیده‌ای نیز وجود نداشت. طبق روایت ادوارد براون در کتاب نامه‌هایی از تبریز، مشروطه‌خواهان خود با دست خالی در برابر هجوم بی‌امان روسیه ایستادگی کردند. مهاجمان به خاک ایران، در روز عاشورا و در شهرهای رشت، مشهد و تبریز، ثقه‌الاسلام تبریزی را که از حامیان مشروطه و مبارزان در برابر اشغال ایران بود، همراه با هفت نفر دیگر به دار آویختند و مردم را در خیابان‌ها به رگبار بستند.

کتاب نامه‌هایی از تبریز انتشارات خوارزمی، آمار جنایت‌های سربازان تزار در تبریز را به این شکل اعلام کرده است: 280 اعدام؛ 300 کشته‌ی ایرانی در جنگ شهری؛ 300 زندانی که با قل و زنجیر بسته شده‌اند و سه روز یک‌بار به آن‌ها یک عدد نان داده می‌شود. ادوارد براون ما را با شجاع‌الدوله نیز آشنا می‌کند؛ کسی که به خون‌خواری و قساوت معروف بود و روس‌ها و انگلیسی‌ها او را به حکومت تبریز گماشتند.

انقلاب مشروطه؛ از جنایت تا امید به دموکراسی

مطابق کتاب نامه‌هایی از تبریز ادوارد براون، شیوه‌ی شکنجه و کشتارهای شجاع‌الدوله زبانزد خاص و عام در تبریز بود و با وجود اینکه رسما روس‌ها او را به حکومت رساندند، انگلیسی‌ها نیز که هیچ علاقه‌ای به روی کار ماندن حکومت مشروطه در ایران نداشتند، از این حاکم جنایت‌کار حمایت کردند.

با خرید کتاب نامه‌هایی از تبریز اثر ادوارد براون، خاموش شدن یک امید ملی و کور شدن کورسوی نور ایرانیان برای رسیدن به دموکراسی و حکومت قانون را نظاره خواهید کرد و در کنار شرح وقایع تلخ، روایت ایستادگی بی‌مانند مردم ایران در برابر تجاوزکاران و دشمنان خارجی را نیز خواهید خواند.

کتاب نامه‌هایی از تبریز برای شما مناسب است اگر

• به مقالات مرتبط با انقلاب مشروطه علاقه‌مندید و می‌خواهید با جنگ‌ها و قیام‌هایی که در جریان انقلاب مشروطه و به‌خصوص در شهر تبریز رخ داد، آشنا شوید.
• می‌خواهید با کتاب‌های ادوارد براون و نگاه شرق‌شناسان اروپایی نسبت به انقلاب مشروطه و مردم ایران آشنا شوید.
• در پی خواندن کتاب‌های انقلاب مشروطه هستید تا با تاریخ معاصر ایران، عاملیت داشتن مردم در وقایع سیاسی، شکل حکومت نوین و ورود مدرنیته به جامعه‌ی ایران آشنا شوید.

در بخشی از کتاب نامه‌هایی از تبریز می‌خوانیم

در محاصرۀ اخیر تبریز، حاکم تبریز او را برای خریدن لباس نظامی، یعنی قماش برای لباس سربازان و مجاهدین که شهر را از هجوم صمدخان مدافعه می‌کردند، به تفلیس فرستاده‌بود. بعد از خرید اشیاء لازم، تازه چند روز بود که به تبریز وارد شده‌بود که حادثۀ اخیر واقع شده. مشارالیه ابداً ذره‌ای دخالت در آن نداشته، و به‌هیچ وجه ادنی احتمالی به‌توقیف و حبس او هم نمی‌رفت. لهذا تمام اهل شهر تعجب کردند وقتی که شنیدند او را روس‌ها کشته‌اند.

زیرا علاوه بر آنکه هیچ گناهی نداشت، در میان مشروطه‌طلبان هم خیلی معروف نبود، و از اشخاص متوسط کم‌معروف بود. فقط با مدیر روزنامۀ شفق مربوط و دوست بود، و لهذا به‌آن اداره تردد داشت، و گویا همین فقره سبب اعدام او شد، که گویا او را از محررین شفق پنداشتند. چنانکه در تلگرافات آژانس پطرزبورغ در موقع اعدام مذکور بود؛ که مدیر روزنامۀ شفق را با چند نفر از محررین آن به‌دار زدند. در صورتی که هیچ یک از مدیر و محررین آن بگیر نیامد، و ما نمی‌دانستیم مقصود از مدیر و محرر که بوده؟

بعد معلوم شد که این بیچارۀ بدبخت را به‌نام محرر شفق کشته‌اند. در صورتی که محرر نبوده و چیری نمی‌نوشت. مرحوم مشارالیه فقط از متعلقین و منسوبین، یک مادر دارد که اولاً یگانۀ او بوده. روسها مشارالیه، با حاجی علی دوافروش و برادرزاده‌های ستارخان [را] در «قوم‌باغی» به‌دار زدند. ولی معلوم شد که عکس این دو تا را علیحده، و عکس برادرزاده‌های ستارخان را جداگانه برداشته‌اند.