کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری اثر دیوید هیوم با ترجمه کاوه لاجوردی از نشر مرکز

کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری اثر دیوید هیوم، یکی از مهم‌ترین متون فلسفه‌ی مدرن و فلسفه‌ی تجربه‌گرایی است. هیوم در این کتاب پرسش‌هایی بنیادین درباره‌ی منشا ایده‌ها، رابطه‌ی علت و معلول و حدود توانایی عقل مطرح می‌کند و نشان می‌دهد بخش مهمی از باورهای ما نه بر ضرورت منطقی، بلکه بر تجربه و عادت استوارند.

درباره‌ی کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری

کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری (An Enquiry Concerning Human Understanding) نخستین بار در سال 1748 منتشر شد و نسخه‌ی بازنگری‌شده و کوتاه‌تری از دیدگاه‌هایی است که دیوید هیوم (David Hume) پیش‌تر در رساله‌ای درباره‌ی طبیعت انسان مطرح کرده بود. این اثر در کنار نوشته‌های فیلسوفانی چون دکارت و کانت، از متون تاثیرگذار در شکل‌گیری فلسفه‌ی مدرن به شمار می‌رود.

در کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری، هیوم از بررسی شیوه‌ی شکل‌گیری افکار و ایده‌های انسان آغاز می‌کند و میان روابط ایده‌ها و امور واقع تمایز می‌گذارد. به زبان ساده، برخی گزاره‌ها را می‌توان صرفا با استدلال و بررسی مفهومی ارزیابی کرد، اما برای اینکه درباره‌ی جهان اطرافمان چیزی بدانیم، باید به تجربه و مشاهده تکیه کنیم. به همین دلیل، پرسش اصلی هیوم این است که وقتی از تجربه برای رسیدن به نتیجه‌ای درباره‌ی آینده استفاده می‌کنیم، دقیقا بر چه اساسی چنین نتیجه‌ای می‌گیریم.

هیوم و مسئله‌ی علیت

یکی از مشهورترین بخش‌های کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری بحث هیوم درباره‌ی علیت است. در زندگی روزمره، معمولا فرض می‌کنیم میان دو رویداد رابطه‌ای ضروری وجود دارد: مثلا وقتی یک توپ بیلیارد به توپ دیگری برخورد می‌کند، انتظار داریم توپ دوم حرکت کند. اما هیوم می‌پرسد تجربه‌ی ما دقیقا چه چیزی را نشان می‌دهد؟ ما پیوندی ضروری و قابل مشاهده میان علت و معلول نمی‌بینیم؛ آنچه مشاهده می‌کنیم، تکرار منظم یک رویداد پس از رویدادی دیگر است. بنابراین، باور ما به علیت تا حد زیادی از عادت و تجربه‌ی مکرر ناشی می‌شود، نه از مشاهده‌ی مستقیم یک ارتباط ضروری.

این مسئله کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری را به یکی از آثار مهم در بحث معرفت‌شناسی تبدیل کرده است. انسان معمولا بر اساس گذشته درباره‌ی آینده قضاوت می‌کند؛ اگر خورشید هر روز طلوع کرده، انتظار داریم فردا هم طلوع کند. اما هیوم می‌پرسد: چه دلیلی داریم که مطمئن باشیم طبیعت همیشه همین‌طور رفتار خواهد کرد؟ آیا واقعا دلیل منطقی محکمی داریم که مطمئن باشیم آینده هم مثل گذشته خواهد بود؟ هیوم می‌گوید چنین اطمینانی آن‌قدرها که به نظر می‌رسد ساده نیست.

از معجزات تا مرزهای عقل

کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری تنها به نظریه‌ی شناخت محدود نمی‌شود. هیوم در بخش‌های پایانی کتاب به موضوعاتی مانند معجزات، مشیت الهی و زندگی پس از مرگ نیز می‌پردازد و آن‌ها را از منظر تجربه و سنجش شواهد بررسی می‌کند. بحث او درباره‌ی معجزات به‌ویژه مشهور است؛ زیرا هیوم اعتبار شهادت درباره‌ی یک رویداد خارق‌العاده را در برابر تجربه‌ی هزارساله‌ی انسان از قوانین طبیعت قرار می‌دهد. از نگاه او، برای پذیرفتن ادعایی درباره‌ی نقض قوانین طبیعت باید شواهدی در اختیار داشته باشیم که بتواند بر شواهد حاصل از تجربه‌ی عادی غلبه کند.

در کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری، شک‌گرایی هیوم به معنای کنار گذاشتن کامل عقل یا تجربه نیست. او در پایان، به محدودیت‌های توان شناختی انسان توجه می‌کند و بر این نکته تاکید دارد که انسان در زندگی عملی نمی‌تواند دائما درباره‌ی همه‌چیز دچار تردید شود. عادت و تجربه به ما امکان می‌دهند در جهان زندگی کنیم، پیش‌بینی کنیم و تصمیم بگیریم و وقتی شواهد کافی نداریم، بهتر است به‌جای اطمینان کامل، محدودیت دانسته‌هایمان را بپذیریم.

چرا کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری مهم است؟

کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری برای خواننده‌ای که می‌خواهد با یکی از پایه‌های مهم فلسفه‌ی تجربه‌گرا و معرفت‌شناسی مدرن آشنا شود، اثری کلیدی است. هیوم در این اثر خواننده را وادار می‌کند درباره‌ی چیزهایی که در زندگی روزمره بدیهی به نظر می‌رسند دوباره فکر کند؛ اینکه از کجا به وجود رابطه‌ی علت و معلول باور داریم، چرا انتظار داریم آینده مانند گذشته باشد و مرز میان دانستن، باور داشتن و احتمالا صرفا عادت کردن کجاست. تاثیر این پرسش‌ها بعدها بر فیلسوفانی مانند ایمانوئل کانت نیز بسیار چشمگیر بود؛ خود کانت از هیوم به‌عنوان فیلسوفی یاد می‌کند که او را از خواب جزم‌اندیشانه بیدار کرده است.

اگر به دنبال کتاب فلسفه، فلسفه‌ی غرب و اثری برای آشنایی عمیق‌تر با فلسفه‌ی هیوم هستید، کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری نقطه‌ی آغاز مهمی برای شناخت دیدگاه‌های او درباره‌ی معرفت و فهم بشری است. این اثر برای دانشجویان و علاقه‌مندان به فلسفه، علوم انسانی و تاریخ اندیشه نیز می‌تواند فرصتی باشد تا یکی از مهم‌ترین بحث‌ها درباره‌ی حدود شناخت انسان را از زبان خود هیوم دنبال کنند.

با خرید کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری می‌توانید به یکی از آثار کلاسیک و تاثیرگذار در تاریخ فلسفه‌ی مدرن دسترسی پیدا کنید و با بررسی دقیق پرسش‌هایی درباره‌ی تجربه، علیت، استقرا و حدود عقل، تصویری روشن‌تر از اندیشه‌ی دیوید هیوم به دست آورید.

این کتاب توسط کاوه لاجوردی ترجمه و به همت نشر مرکز چاپ و روانه‌ی بازار شده است.

کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری برای شما مناسب است اگر

• به دنبال کتاب فلسفه درباره‌ی معرفت، تجربه و شناخت انسان هستید.
• به فلسفه‌ی غرب و فلسفه‌ی مدرن علاقه دارید و می‌خواهید با اندیشه‌ی دیوید هیوم آشنا شوید.
• موضوعاتی مانند علیت، تجربه‌گرایی و شک‌گرایی برایتان جذاب است.
• قصد دارید در کنار آثار فیلسوفانی مانند دکارت و کانت، یکی از آثار مهم در شکل‌گیری فلسفه‌ی مدرن را مطالعه کنید.

در بخشی از کتاب کاوشی در خصوص فهم بشری می‌خوانیم

۱. هر کسی بی‌درنگ تصدیق خواهد کرد که تفاوت معتنابهی هست بین ادراکات ذهن، وقتی که انسان درد حرارت مفرط را، یا لذت گرمای ملایم را، احساس می‌کند، و وقتی که بعداً این احساس را به حافظه‌اش فرامی‌خوانَد، یا در خیال‌اش آن را انتظار می‌کشد. این قابلیت‌ها می‌توانند ادراکات حواس را تقلید یا کُپی کنند؛ اما هرگز نمی‌توانند تماماً به آن قوّت و زنده‌بودن تجربه‌ی اصلی دست یابند. حداکثر آنچه درباره‌شان می‌گوییم، حتی وقتی با بیشترین شدت‌شان عمل می‌کنند، این است که موضوع‌شان را به آنچنان طرز زنده‌ای بازمی‌نمایانند که می‌توانیم تقریباً بگوییم که آن را احساس می‌کنیم یا می‌بینیم: اما، مگر آنکه مرض یا جنونْ ذهن را پریشان کرده باشد، اینها هرگز نمی‌توانند به چنان درجه‌ای از زنده‌بودن برسند که این ادراکات را یکسره تمییزناپذیر بسازند. همه‌ی الوان فنّ شاعری، هر قدر هم درخشان، هرگز نمی‌توانند اشیاء طبیعی را به چنان طرزی ترسیم کنند که توصیف را بتوان منظره‌ای واقعی انگاشت. زنده‌ترین اندیشه هنوز فروتر است از کمرنگ‌ترین احساس.

2. می‌توانیم مشاهده کنیم که تمایز مشابهی در همه‌ی ادراکات دیگر ذهن جاری است. انسان، در فوران خشم، به طرزی برانگیخته می‌شود بسیار متفاوت از آنی که فقط به آن هیجان بیندیشد. اگر به من بگویید که شخصی عاشق است، به‌سادگی منظورتان را می‌فهمم، و تصور صحیحی از وضعیت او به‌دست می‌آورم؛ اما هرگز نمی‌توانم آن تصور را با تشویش‌ها و پریشانی‌های واقعی آن اشتیاق اشتباه کنم. وقتی در احساسات و عواطف گذشته‌مان تأمل می‌کنیم، اندیشه‌مان آیینه‌ای قابل‌اعتماد است، و موضوعات‌اش را به‌درستی کپی می‌کند؛ اما الوانی که به‌کار می‌گیرد، در مقایسه با آنهایی که ادراکات اصلی ما در آنها پوشیده شده است، رقیق و کمرنگ‌اند. توجه به تمایز بین آنها به قوّه‌ی ظریفی در تشخیص یا ذهنی مابعدالطبیعی نیاز ندارد.