کتاب هاویه اثر ابوتراب خسروی؛ مرگ، فقدان و فروپاشی واقعیت

کتاب هاویه، نخستین اثر منتشرشده از ابوتراب خسروی، مجموعه‌ای متشکل از چهارده داستان کوتاه است؛ چهارده روایت که در سه بخش کنار هم قرار گرفته‌اند و هر بخش، با جهان‌بینی و حال‌وهوایی کم‌وبیش مشترک، مسیر خوانش مجموعه را شکل می‌دهد. نویسنده در این کتاب از مرزهای آشنای داستان‌گویی فاصله می‌گیرد و با ترکیب عناصری از گوتیک مدرن، پست‌مدرنیسم و روایت‌های تجربه‌گرا، جهانی می‌سازد که در آن واقعیت رنگ می‌بازد.

درباره‌ی کتاب هاویه

«حقیقت» کجاست؟ شاید مهم‌ترین پرسشی که کتاب هاویه پیش روی خواننده می‌گذارد همین باشد؛ پرسشی که از نخستین سطرهای مجموعه آغاز می‌شود و تا آخرین داستان دست از سر مخاطب برنمی‌دارد. ابوتراب خسروی (Aboutorab Khosravi)، که در ادبیات معاصر ایران به نثر متمایز، فضاهای پیچیده و استفاده‌ی خلاقانه از نمادها شناخته می‌شود، کتابش را با آیه‌ای از قرآن آغاز می‌کند که به «هاویه» اشاره دارد؛ واژه‌ای که در اینجا به آتش و فروافتادن در چیزی شبیه به جهنم پیوند می‌خورد.

این سرلوحه صرفاً مقدمه‌ای برای ورود به فضای کتاب ابوتراب خسروی نیست؛ کلیدی است برای فهم جهانی که نویسنده در چهارده داستان پیش روی خواننده می‌گشاید. شخصیت‌ها در این جهان اغلب با نوعی سوختن، فقدان یا گم‌کردگی مواجه‌اند؛ اما فقدان در کتاب هاویه الزاماً به معنای از دست دادن یک انسان یا یک حضور مادی نیست. گاهی آنچه از دست رفته، معنا، هویت، خاطره یا حتی امکان تشخیص واقعیت از خیال است.

کتاب هاویه، نقیضه‌ای است بر مرزهای آشنای ما؛ مرز میان زندگان و مردگان، خواب و بیداری، گذشته و حال و هویت و بی‌هویتی؛ جهانی که در آن هیچ‌چیز آن‌قدر قطعی نیست که بتوان بی‌درنگ به آن اعتماد کرد.

کتاب هاویه؛ جایی که واقعیت و هویت فرو می‌ریزند!

ابوتراب خسروی داستان «گمشده» را به یکی از کلیدهای ورود به جهان کتاب هاویه تبدیل می‌کند. این اثر ابوتراب خسروی، مخاطب را همراه مأموری می‌کند که در جست‌وجوی «م.س» وارد زندانی هولناک می‌شود؛ زندانی که زنی به نام توبی آن را اداره می‌کند و قواعدش با منطق جهان بیرون تفاوت دارد. در چنین فضایی، حتی پیدا کردن یک انسان از روی نام و نشانش به مسئله‌ای پیچیده و تقریباً ناممکن تبدیل می‌شود.

اما این گم‌شدن فقط گم‌شدن یک شخصیت نیست. داستان به‌تدریج مفهوم هویت را نیز زیر سؤال می‌برد: اگر نام، گذشته و نشانی که از یک انسان داریم دیگر نتوانند او را از دیگری متمایز کنند، چه چیزی باقی می‌ماند که بتوان بر اساس آن، هویت او را تشخیص داد؟

داستان دوم نیز با مرگ آغاز می‌شود؛ اما نه مرگی که بتوان آن را به یک واقعه‌ی مشخص و قطعی در جهان واقع محدود کرد. مرگ یک شخصیت در روایت‌های متعدد و بی‌انتها، در زمان‌ها و مکان‌های مختلف بازتاب پیدا می‌کند و مرز میان زندگی و مرگ را از نو ترسیم می‌کند. ابوتراب خسروی در اینجا سراغ یکی از قطعی‌ترین واقعیت‌های زندگی می‌رود تا نشان دهد در جهان داستانی او حتی مرگ نیز از قطعیت گریزان است.

در کتاب هاویه، داستان از مرگ آغاز می‌شود!

اگر در روایت‌های معمول، مرگ پایان داستان زندگی است، ابوتراب خسروی در کتاب هاویه آن را به نقطه‌ی آغاز تبدیل می‌کند. هشت داستان ابتدایی مجموعه، به شکل‌های مختلف با مرگ، فقدان و غیاب درگیرند و هرکدام از زاویه‌ای متفاوت، تصویری آشنا را بیگانه می‌کنند.

در این بخش، نویسنده میان شیوه‌های روایی گوناگون حرکت می‌کند. گاهی فضای داستان‌ها به گوتیک مدرن نزدیک می‌شود و با تصاویر هولناک و گاه منزجرکننده، حس اضطراب و ناامنی ایجاد می‌کند؛ گاهی نیز روایت به قلمرو فراواقعیت نزدیک می‌شود و مرز میان آنچه واقعاً رخ داده و آنچه ممکن است زاده‌ی ذهن شخصیت باشد، محو می‌شود.

اما اهمیت این تجربه‌ها صرفاً در متفاوت‌بودن فرم نیست. ابوتراب خسروی از فرم برای ایجاد نوعی بی‌ثباتی در ذهن خواننده استفاده می‌کند؛ خواننده‌ای که هرچه بیشتر پیش می‌رود، کمتر می‌تواند با اطمینان بگوید در این جهان چه چیزی واقعی است و چه چیزی حاصل روایت.

از زبان تا فرم؛ وقتی خودِ روایت به مسئله تبدیل می‌شود

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آثار ابوتراب خسروی توجه به زبان و فرم روایت است. نثر آرکائیک، ساختارهای نحوی متفاوت و روایت‌های زبان‌محور، از همان ابزارهایی هستند که جهان داستانی او را از روایت‌های متعارف جدا می‌کنند. در کتاب هاویه زبان صرفاً وسیله‌ای برای انتقال ماجرا نیست؛ بلکه بخشی از تجربه‌ی خواندن است.

با این حال، ارزش کتاب هاویه فقط در پیچیدگی زبانی یا فرم‌های متفاوت آن خلاصه نمی‌شود. پشت این بازی‌های روایی، مضمون‌هایی قرار دارند که برای خواننده‌ی امروز نیز قابل لمس‌اند: مرگ، فقدان، عشق، تنهایی، هویت و ناتوانی انسان در برابر موقعیت‌هایی که از کنترل او خارج‌اند. همین پیوند میان تجربه‌ی فرمی و دغدغه‌های انسانی است که این مجموعه داستان کوتاه را از یک تمرین صرفاً روشنفکرانه فراتر می‌برد.

خواننده، تشنه‌ی داستان می‌شود!

یکی دیگر از شگردهای مؤثر ابوتراب خسروی، ارائه‌ی قطره‌چکانی اطلاعات است. نویسنده به‌جای آنکه معنا را یک‌باره در اختیار مخاطب بگذارد، بخش‌هایی از آن را پنهان می‌کند و خواننده را وادار می‌کند میان نشانه‌ها، سکوت‌ها و قطعات پراکنده‌ی روایت ارتباط برقرار کند. به همین دلیل، پایان داستان‌ها لزوماً پایان تجربه‌ی خواندن نیست؛ بعضی از آنها تازه از همان‌جا در ذهن مخاطب آغاز می‌شوند.

در کتاب هاویه، زبان، فرم روایت و ساختار زمانی در حال تأثیرگذاری متقابل بر یکدیگرند. همین درهم‌تنیدگی است که به برخی داستان‌های مجموعه رگه‌های پررنگی از ادبیات پست‌مدرنیستی می‌دهد و کتاب را برای خوانندگانی که از داستان‌های متعارف فاصله گرفته‌اند، به تجربه‌ای متفاوت تبدیل می‌کند.

این اثر به همت نشر مرکز منتشر شده و برای علاقه‌مندان به جهان داستانی ابوتراب خسروی، فرصتی است برای مواجهه با نخستین تجربه‌ی منتشرشده‌ی نویسنده. با خرید کتاب هاویه، لذت مطالعه یکی از جذاب‌ترین آثار ابوتراب خسروی را به خود هدیه دهید.

کتاب هاویه برای شما مناسب است اگر

• به جهان ادبی ابوتراب خسروی علاقه دارید و می‌خواهید نخستین اثر منتشرشده‌ی او را بخوانید.
• به نقش زبان در داستان اهمیت می‌دهید و از نثرهای تجربه‌گرا، زبان‌محور و متفاوت لذت می‌برید.
• از روایت‌های غیرخطی و داستان‌هایی که پاسخ‌های قطعی در اختیار خواننده نمی‌گذارند، استقبال می‌کنید.
• به ادبیات پست مدرن و تجربه‌های فرمی در داستان معاصر ایران علاقه‌مندید.

در بخشی از کتاب هاویه می‌خوانیم

جسدها را در آمبولانس گذاشتند. در اتاقک را بستند، راننده ماشین را روشن کرد و با سرعت از محوطه خارج شد. گرگ و میش صبح بود، اشیاء رنگ مى‌گرفتند. راننده احساس گرسنگى مى‌کرد. عادت کرده بود که در این ساعات به صبحانه فکر کند. خانه در مسیر راه بود. مى‌دانست که همسرش منتظر است. دخترش بیدار شده و او مثل همیشه مى‌تواند یکى دو ساعت در خانه استراحت کند. همیشه این کار را مى‌کرد. وظیفه‌اش را انجام مى‌داد. در نظم کار اشکالى ایجاد نمى‌شد. مى‌توانست در کارهاى خانه به همسرش کمک کند و به برنامه صبح رادیو گوش دهد. یا دقایقى پلکها را برهم بگذارد و چرت بزند. به خانه که رسید، چند بار بوق زد. در گاراژ را باز کرد و آمبولانس را در آن‌جا متوقف کرد. در ورودى را بست. گاراژ نیمه تاریک بود، وسایل اسقاط، صندلى‌هاى فرسوده را در گوشه‌ئى تلنبار کرده بودند. از چند پله بالا رفت. وارد راهرو شد. تصنیفى زیر لب زمزمه مى‌کرد، از سرسرا گذشت. وارد آشپزخانه شد. همسرش صبحانه را آماده مى‌کرد. پنجره‌ى آشپزخانه رو به خیابان باز بود. زن همانطور که تخم مرغ‌ها را توى تابه مى‌شکست، از پنجره سر مى‌کشید. مرد پشت میز صبحانه نشست. دخترش که صدایش را شنیده بود، سراسیمه وارد شد و بى‌مقدمه پرسید: «امشب به سینما مى‌رویم؟»

مرد گفت: «اگر کارى پیش نیاید، حتماً مى‌رویم.»

همسرش در حالیکه به تابه نگاه مى‌کرد پرسید: «عزیزم دیشب خوب خوابیدى؟»

مرد گفت: «من همیشه در کنار تو خوب مى‌خوابم!»

در این لحظات پلک نمى‌زد و به چشمان زن خیره شده بود. زن بشقاب نیمرو را جلو مرد گذاشت. یخچال را باز کرد. پنیر و کره و مربا را هم در برابر مرد گذاشت، و پرسید: «شیر هم مى‌خورى؟»

مرد گفت: «هوم... اگر باشد بد نیست.»