کتاب چهار پراگماتیست اثر ایزرائیل شفلر؛ بررسی اندیشه پیرس، جیمز، مید و دیویی

اگر قصد آشنایی با آرای بنیان‌گذاران فلسفه‌ی عمل‌گرایی را دارید، کتاب چهار پراگماتیست اثر ایزرائیل شفلر برای شما نوشته شده است. نویسنده در این اثر به معرفی بزرگان مکتب عمل‌گرایی یعنی چارلز سندرز پیرس، ویلیام جیمز، جورج هربرت مید و جان دیویی پرداخته و تاثیر آرای آن‌ها را بر مسائل متنوع فلسفی اعم از کارکرد ذهن، رفتارشناسی، آموزش و پرورش و مذهب شرح می‌دهد.

درباره‌ی کتاب چهار پراگماتیست

ایزرائیل شفلر (Israel Scheffler) کتاب چهار پراگماتیست (Four Pragmatists) را به منظور معرفی، بررسی و نقد بزرگ‌ترین متفکران فلسفه عمل‌گرایی یا پراگماتیسم به نگارش درآورده است. این مکتب فلسفی آمریکایی، با تمرکز بر روش‌های علمی و گرایش به آزادی عقل، قصد دارد تا فلسفه را به سوی ابعاد مختلف زندگی بشر سوق داده و آن را برای خیر عمومی به خدمت بگیرد.

پراگماتیسم برای رسیدن به این هدف و ارائه‌ی تفسیری جامع درباره‌ی زندگی انسان، بین ذهن و طبیعت، زبان و فکر، عمل و معنی، شناخت و ارزش ارتباط ایجاد کرده و از روانشناسی تا آموزش و پرورش را تحت تاثیر قرار می‌دهد. ابزارهای عمل‌گرایی، اندیشه‌ی انتقادی، منطق و تجربه هستند که نویسنده در کتاب چهار پراگماتیست با استفاده از آرای بنیان‌گذاران این رویکرد به تحلیل آن‌ها می‌پردازد.

بررسی و نقد آرای چارلز سندرز پیرس

کتاب چهار پراگماتیست ایزرائیل شفلر، به چهار بخش کلی تقسیم شده و هر بخش به یکی از چهار اندیشمند اصلی این جریان فلسفی اختصاص دارد. بخش اول، زندگی و آرای چارلز سندرز پیرس، پدر عمل‌گرایی را پوشش داده و موضوعاتی اعم از جهان‌بینی او، نظریه‌ی تحقیق، و آرای او در مورد مسائل تربیتی و مذهبی را توضیح می‌دهد. نویسنده همچنین انتقادات خود را به اندیشه‌ی پیرس مطرح کرده و سعی می‌کند رویکردهای نوین و اصلاحات پراگماتیسم را در این خلال تشریح کند.

ایزرائیل شفلر در کتاب چهار پراگماتیست توضیح می‌دهد که فلسفه‌ی پیرس، انسان‌ریخت بوده و جهان را به‌سان موجودی زنده تفسیر می‌کند که همواره در حال رشد است. برای مثال، کودکان، زندگی را با واکنش‌های غریزی و تصادفی به محیط شروع می‌کنند؛ به مرور زمان، این واکنش‌ها جای خود را به رفتارهایی می‌دهند که رابطه‌ای منظم با محرک‌های بیرونی دارند. از این رو، پیرس، ریشه‌ی عادت را به ویژگی ذهن انسان برای تعمیم احساسات و تصورات خود نسبت می‌دهد و از این طریق، آرای دکارت را به چالش می‌کشد.

عمل‌گرایی ویلیام جیمز در روانشناسی و مذهب

بخش دوم کتاب چهار پراگماتیست به یکی از نزدیک‌ترین دوستان پیرس و بزرگ‌ترین مبلغ عمل‌گرایی یعنی ویلیام جیمز می‌پردازد. ویلیام جیمز، پراگماتیسم را به روانشناسی و مذهب تعمیم داده و آرای او در باب حقیقت، رضایت‌بخشی و اندیشه کماکان مورد مطالعه و بررسی هستند. جیمز که از جوانی به دین علاقه‌مند بود، ابتدا در رشته الهیات تحصیل کرد و با وجود ترک آن و گرایش به روانشناسی و فلسفه، علاقه‌ی خود را به آن از دست نداد و کتاب «تنوع تجربه دینی» را منتشر کرد که جزو مهم‌ترین آثار روانشناسی دین محسوب می‌شود.

کتاب چهار پراگماتیست توضیح می‌دهد که از جمله حیطه‌های دیگری که ویلیام جیمز بر آن تاثیر به‌سزایی داشت، مسئله‌ی وجود آگاهی بود؛ مسئله‌ای که کماکان در رشته‌های مختلفی از فلسفه تا علوم اعصاب مورد بحث است. جیمز در ابتدا معتقد بود که اندیشه‌ها و اشیاء، ریشه‌ای مشترک دارند و تفاوت آن‌ها را می‌توان در کارکرد و تجربه‌شان یافت؛ اما سال‌ها بعد نظر خود را اصلاح کرده و اعلام کرد که با وجود ارتباط حالات ذهنی با حالات جسمی، می‌توان وجودی متمایز برای آن‌ها متصور شد.

نقد و بررسی پراگماتیسم اجتماعی جرج هربرت مید

بخش سوم کتاب چهار پراگماتیست نشر مرکز، آرای جرج هربرت مید را شرح می‌دهد و به دغدغه‌های اجتماعی او که محرک پایه‌گذاری روانشناسی اجتماعی بود می‌پردازد. مید، طرفدار سرسخت بعد اجتماعی انسان بود و دانشجویان خود را از تقلیل امور اجتماعی به ابعاد زیست‌شناسی برحذر می‌داشت. او ذهن را الگوی رفتاری خاصی می‌دانست که متاثر از کنش‌های متقابل فرد و جامعه بوده و از یک مجموعه‌ی صرف از «وجودها» فراتر می‌رود.

مید همچنین به تفاوت‌های بین تقلیل و توضیح دادن پرداخته و نشان می‌دهد که تقلیل ذهن به مفاهیم رفتارگرایانه و در واقع انکار موجودیت ذهن، امری ناممکن است؛ در حالی که توضیح وجود ذهن با این نوع مفاهیم ممکن بوده و ما می‌توانیم آن را به شکل گونه‌ای طبیعی و کارکردی در نظر بگیریم که برخاسته از رفتار یا پدیده‌های غیر ذهنی است.

جان دیویی؛ فلسفه در خدمت بشر

فصل نهایی کتاب چهار پراگماتیست به همکار و معاصر مید، یعنی جان دیویی اختصاص داشته که علاقه‌ی آزمایشگاهی پیرس، روانشناسی جیمز و بعد اجتماعی مید را در خدمت مفهوم «مسائل انسان‌ها» درآورد. روش دیویی نه در خدمت حل مسائل فیلسوفان که حل مسائل بشر بوده و مباحث اصلی فلسفه را در بستر اجتماعی، اخلاقی و نظری تحلیل می‌کند و از این طریق، به بررسی موضوعات متنوعی از مابعدالطبیعه و معرفت‌شناسی تا آموزش و پرورش می‌پردازد.

خرید کتاب چهار پراگماتیست را به تمامی علاقه‌مندان به فلسفه پراگماتیسم و آثار این متفکران مشهور و تاثیرگذار قرن بیست پیشنهاد می‌کنیم. ترجمه‌ی فارسی اثر حاضر، برعهده‌ی محسن حکیمی بوده است.

کتاب چهار پراگماتیست برای شما مناسب است اگر

• می‌خواهید با بنیان‌گذاران مکتب عمل‌گرایی یا پراگماتیسم یعنی چارلز سندرز پیرس، ویلیام جیمز، جورج هربرت مید و جان دیویی آشنا شوید.
• به مباحثی مثل نظریه‌ی تحقیق، تغییرپذیری حقیقت، رفتارگرایی اجتماعی و تجربه‌ی اندیشیده علاقه دارید.

در بخشی از کتاب چهار پراگماتیست: درآمدی انتقادی بر فلسفه پیرس، جیمز، مید و دیوئی می‌خوانیم

براى ساختن راه‌هاى نوین اندیشیدن، وجود نخاع کافى نیست؛ به مغز نیاز داریم، مغزى که عضوى از ذهن است، و ذهنى که با تربیتى آزادمنش به کمال رسیده است. و تربیت آزادمنش، تا آن جا که به رابطه‌اش با فهم مربوط مى‌شود، یعنى «منطق».

امّا او در ادامه این بحث، به جاى آن که منطق را همچون اساس آموزش و پرورش تفسیر کند، آن را در قالبى از هدف‌هاى تربیتى «دیگر» قرار مى‌دهد.

یک مرد جوان به تربیتى فیزیکى و تربیتى زیباشناختى، تربیتى براى آشنائى با جهان و تربیتى اخلاقى نیاز دارد، و منطق در این موارد هیچ کار خاصى نمى‌تواند انجام دهد؛ امّا تا آن جا که به تربیت عقلى او مربوط مى‌شود، این دقیقا منطق است که او نیاز دارد.

این درک تحمل‌پذیرتر و کثرت گرایانه‌تر است، امّا در آن صورت وظیفه منطق به تربیت عقل محدود مى‌شود و هیچگونه جامعیت «عامى» از مطالعات ارائه نمى‌دهد.

به این ترتیب، پیرس به‌رغم فرمول انتزاعیش مبنى بر این که قانون عقل‌و قانون عشق یکى هستند، نمى‌تواند درکى وسیع و واحد از آموزش و پرورش ارائه دهد. یا علم حاکم مى‌شود و قلمروهاى دیگر از بین رفته یا حذف مى‌شوند، و یا قلمروهاى دیگر به رسمیت شناخته مى‌شوند، امّا هیچگونه مفهوم رابطى آن‌ها را به اهداف عقلى ربط نمى‌دهد. در واقع مفهوم منطق از معنى سنتى‌اش فراتر رفته است، امّا در دست‌هاى پیرس، از برقرارى رابطه بین عقل و قلمروهاى دیگر کوشش انسان، ناتوان باقى مى‌ماند. این کار براى جیمز و دیوئى باقى ماند تا، به ترتیب، با تأکید بر آرمان کثرت‌گرائى همراه با آزمون تجربه فردى، و مفهوم هوش یا اندیشه انتقادى به عنوان چیزى قابل کاربرد، نه تنها در علم بلکه در تمام قلمروها، راه‌حل‌هاى بیشترى را براى مسأله جامعیت مطرح سازند.