کتاب در جستجوی نظریه‌های اجتماعی در گفتمان شریعتی اثر سید جواد میری از نشر نقد فرهنگ

کتاب در جستجوی نظریه‌های اجتماعی در گفتمان شریعتی نوشته‌ی سید جواد میری، پژوهشی در مورد وجوه جامعه‌شناختی و نظری اندیشه‌ی علی شریعتی است که به جای تکرار تصویر آشنای «شریعتی، مرد انقلاب» می‌کوشد اندیشه‌ی او را از منظر علوم اجتماعی بازخوانی کند و ظرفیت‌های نظری موجود در گفتمان شریعتی را مورد بررسی قرار دهد.

درباره‌ی کتاب در جستجوی نظریه‌های اجتماعی در گفتمان شریعتی

کتاب حاضر با این پرسش آغاز می‌شود که آیا می‌توان علی شریعتی را صرفا یک روشنفکر دینی یا چهره‌ای تاثیرگذار در تاریخ معاصر ایران دانست یا در گفتمان او ظرفیت‌هایی برای طرح و بازاندیشی مسائل اجتماعی نیز وجود دارد؟ سید جواد میری با همین زاویه، به سراغ آثار و اندیشه‌های شریعتی می‌رود و می‌کوشد برخی مفاهیم و ایده‌های اجتماعی او را در نسبت با مسائل جامعه، دین، انسان، تاریخ و تغییر اجتماعی بررسی کند.

شریعتی؛ فراتر از یک چهره تاریخی

کتاب در جستجوی نظریه‌های اجتماعی در گفتمان شریعتی تلاش می‌کند نشان دهد که اندیشه‌ی شریعتی را نمی‌توان فقط با مفاهیمی مانند انقلاب، ایدئولوژی یا بازگشت به خویشتن توضیح داد. در خوانش سید جواد میری، مسئله‌ی اصلی پیدا کردن عناصری است که می‌توانند تصویری از نگاه شریعتی به جامعه و دگرگونی اجتماعی به دست دهند. همین رویکرد، کتاب را از یک زندگی‌نامه‌ی فکری یا شرح ساده‌ی آثار شریعتی متمایز می‌کند.

در این کتاب نسبت میان دین، جامعه، انسان و تاریخ نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. سید جواد میری، شریعتی را متفکری می‌بیند که اندیشه‌اش در مرز میان سنت دینی، علوم اجتماعی مدرن و تجربه‌ی تاریخی جامعه‌ی ایرانی شکل گرفته است. بنابراین برای فهم او باید به این پیوندها توجه کرد؛ پیوندهایی که باعث شده‌اند شریعتی هم‌زمان درباره‌ی رهایی انسان، هویت، استعمار، تغییر اجتماعی و جایگاه دین در جهان مدرن سخن بگوید.

شریعتی در گفت‌وگو با متفکران اجتماعی

یکی از محورهای قابل توجه کتاب در جستجوی نظریه‌های اجتماعی در گفتمان شریعتی، بررسی نگاه شریعتی به جامعه‌شناسی دین امیل دورکیم است. نویسنده در یکی از فصل‌های کتاب به نقد شریعتی بر جامعه‌شناسی دین دورکیم می‌پردازد. در این بخش، مسئله صرفا بررسی نظریه‌ی دورکیم نیست؛ بلکه چگونگی خوانش شریعتی از دورکیم و جایگاه این خوانش در منظومه‌ی فکری او اهمیت پیدا می‌کند. کتاب همچنین به نسبت اندیشه‌ی شریعتی با فرانتس فانون و مقایسه‌ی تطبیقی دیدگاه‌های او با سیدجواد طباطبایی می‌پردازد.

این کتاب برای کسانی جذاب است که می‌خواهند شریعتی را فراتر از دوگانه‌ی موافق و مخالف بخوانند. این کتاب نه تلاشی برای تقدیس شریعتی است و نه نقدی با هدف کنار گذاشتن او؛ بلکه می‌خواهد امکان خواندن دوباره‌ی اندیشه‌ی او را از منظر علوم اجتماعی فراهم کند. به همین دلیل، اثر سید جواد میری می‌تواند برای علاقه‌مندان به جامعه‌شناسی، اندیشه‌ی سیاسی، روشنفکری دینی و تاریخ معاصر ایران، مدخلی برای مواجهه‌ای تحلیلی‌تر با یکی از چهره‌های تاثیرگذار اندیشه معاصر ایران باشد.

با خرید کتاب در جستجوی نظریه‌های اجتماعی در گفتمان شریعتی از انتشارات نقد فرهنگ، می‌توانید با خوانشی متفاوت از اندیشه‌ی علی شریعتی آشنا شوید؛ خوانشی که به جای تمرکز صرف بر تصویر تاریخی او به دنبال کشف ظرفیت‌های نظری و اجتماعی گفتمان شریعتی است.

کتاب در جستجوی نظریه‌های اجتماعی در گفتمان شریعتی برای شما مناسب است اگر

• به اندیشه‌ی علی شریعتی و روشنفکری دینی علاقه دارید.
• به جامعه‌شناسی و نظریه‌های اجتماعی در ایران علاقه‌مندید.
• می‌خواهید شریعتی را از منظری تحلیلی و فراتر از خوانش‌های رایج بشناسید.
• در حوزه‌ی علوم اجتماعی، اندیشه‌ی سیاسی، روشنفکری دینی یا تاریخ معاصر ایران پژوهش می‌کنید.

در بخشی از کتاب در جستجوی نظریه‌های اجتماعی در گفتمان شریعتی می‌خوانیم

به دیگر‌ سخن، شریعتی تلاش می‌کند نشان دهد که دورکیم درک درستی از «احساس مذهبی» نداشته و شریعتی این عدم درک دورکیمی را مبتنی بر «نگاه تئولوژیک» یا «رویکرد متافیزیکال» نمی‌خواهد تحلیل کند، بلکه در قالب سوسیولوژیکال ‌و در سنت دورکیمی (مثلاً فیلیسن شاله) مورد تجریه و تحلیل قرار می‌دهد و مدعایش این است که مذهب تجلی روابط اجتماعی و برآمده از «روح کلکتیو» نیست و حتی برخی مثل اسپنسر، فتیشیسم را نوعی از مذهب انیمیسم- یا پرستش ارواح‌- می‌دانند و این مذهب را تجلی روشن احساس مذهبی در جامعه‌های ابتدایی بشر می‌شناسند (م.آ.14: 72).

به‌عبارت‌دیگر، نه تنها عدم تفکیک میان احساس مذهبی و روح اجتماعی در تئوری دورکیم محل اشکال است؛ بلکه تبارشناسی مذهب نیز از نظر تاریخ ادیان دچار ایرادهای جدی است که باعث می‌شود کل دستگاه مفهومی جامعه‌شناسی دین دورکیمی مورد تشکیک جدی واقع گردد. حال چرا این تشکیک تئوریک برای جامعه‌شناسی ایرانی مهم است؟ برای پاسخ به این پرسش می‌توان به‌صورت موجز گفت که اولاً، هر تئوری یا نظریه‌ای باید مورد بحث و نقد قرار گیرد و شریعتی به زیبایی نشان داده است که نظریۀ دورکیمی یکی از مهم‌ترین سرچشمه‌های جامعوی کردن مقولۀ دین است (که توانسته نحله‌های گوناگون ضد مذهبی را تقویت کند) و در این قالب مسئله «احساس دینی» در تاریخ بشر را که در ادبیات دینی از آن با مفهوم «فطرت» یاد می‌گردد، نفی و مسخ کند و شریعتی با تفکیک «احساس دینی» و «روح اجتماعی» این نظریه را نقض نموده است؛ ثانیاً این رویکرد تئوریک شریعتی به‌عنوان یک «چشم‌انداز کلاسیک» باید در جهان مطرح شود و این، به‌خودی‌خود، می‌تواند ایجاد سنت مطالعات دینی درچهارچوب جامعه‌شناسی مبتنی بر رویکرد ایرانی با قرائت شریعتی را به منصۀ ظهور برساند. به‌عبارت‌دیگر، این دست از مطالعات می‌تواند ما را از حالات «انقیاد تئوریک» رها سازد و فضاهای تئوریک نوینی را پیش روی نظریه‌پردازان آلترناتیو بگشاید.