کتاب همیشه همان ابرها: سینما و زندگی به روایت نوری بیگله جیلان

کتاب همیشه همان ابرها به گردآوری مهمت اریلماز، مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای نوری بیلگه جیلان است که خواننده را با جهان‌بینی و تفکرات یکی از بهترین فیلم‌سازان معاصر آشنا می‌کند. این مجموعه مصاحبه‌ها، در دوره‌های مختلف کاری این کارگردان انجام شده و در کنار مرور چندی از بهترین فیلم‌های نوری جیلان، از زندگی شخصی، تجربه‌های کودکی و نخستین تلاش‌های او برای فیلم‌سازی و دغدغه‌هایی سخن می‌گویند که به‌تدریج جهان سینمایی‌اش را شکل داده‌اند.

درباره‌ی کتاب همیشه همان ابرها

مهمت اریلماز (Mehmet Eryılmaz) در کتاب همیشه همان ابرها (Söyleşiler)، ما را با اندیشمندی آشنا می‌کند که فیلم‌های روزی روزگاری در آناتولی، خواب زمستانی، درخت گلابی وحشی و چندین اثر شاخص دیگر را در طول کارنامه‌ی کاری پربارش ساخته و جایزه‌ای نبوده که در طول این سال‌ها، دریافت نکند. از جایزه‌ی فیپرشی برای اقلیم‌ها تا بهترین کارگردانی برای سه ‌میمون گرفته، جایزه‌ی بزرگ کن برای آناتولی و نخل طلای کن برای خواب زمستانی، تنها چندی از دستاوردهای این کارگردان نامی هستند.

کتاب همیشه همان ابرها اثری ارزشمند برای هر علاقه‌مند به سینما است. نوری بیگله جیلان با بیانی صادقانه و صمیمی، تقریبا به تمامی سوالات مصاحبه کنندگان با جدیت پاسخ می‌دهد و در این میان هم از خود اطلاع می‌دهد و هم از جهان‌بینی‌اش، هم از منابع الهامش می‌گوید و هم شیوه‌ای که با آن جهان را می‌نگرد و ادراک می‌کند.

جهان‌بینی نوری بیلگه جیلان در قاب سینما

تاثیر نویسنده‌هایی همچون چخوف و داستایفسکی و سینماگران مدرنیستی مثل تارکوفسکی بر سینمای نوری بیگله جیلان، غیرقابل‌انکار است؛ صحنه‌ی پایانی فیلم خواب زمستانی نوری بیگله جیلان گویی ادای دینی است به پلان آخر سولاریس ساخته‌ی تارکوفسکی و رد چخوف را در ساخت و پرداخت موقعیت‌ها و شکلی از نگاهی پر شفقت به شخصیت‌های داستان، می‌توان به وضوح مشاهده کرد.

کتاب همیشه همان ابرها، از تاثیر چخوف بر فیلم‌هایی همچون قصبه، اندوه ماه مه، روزی روزگاری در آناتولی و خواب زمستانی سخن می‌گوید و توضیح می‌دهد که در اقتباس از داستان‌های او، بیش از بازسازی ساده‌ی خطوط داستانی اصلی، به دنبال انتقال روح و خمیرمایه‌ی اثر ادبی به سینما بوده است. داستایفسکی نیز راهی شگرف برای ورود به لایه‌های تاریک‌تر شخصیت انسان پیش پای او می‌گذارد، ضعف‌ها، ترس‌ها و تردیدهایی که انسان ترجیح می‌دهد آنها را حتی از خودش نیز پنهان کند.

واقعیت، ابهام و تناقض در سینمای نوری بیلگه جیلان

مقوله‌ی ابهام در اغلب آثار این فیلم‌ساز، مثل فیلم سه میمون نوری بیگله جیلان به چشم می‌خورد؛ کتاب همیشه همان ابرها بیان می‌کند که این فیلم‌ساز ترکیه‌ای، مدرنیست است و با وفاداری به اصول فکری هم‌فکرانش، معتقد است سینما نباید هر ابهامی را توضیح دهد؛ زندگی انسانی خود مملو از تناقض و عدم قطعیت است و هنر نیز باید توان حفظ این پیچیدگی را داشته باشد.

شخصیت‌های سینمای نوری بیلگه جیلان نیز بر همین اساس ساخته می‌شوند: آدم‌هایی که نمی‌توان به‌آسانی درباره‌شان حکم صادر کرد و گفتارشان همیشه با آنچه در درونشان می‌گذرد یکسان نیست.

مطالعه و دنبال کردن مجموعه مصاحبه‌های کتاب همیشه همان ابرها، حتی برای جدی‌ترین دنبال کننده‌ی آثار این فیلم‌ساز برجسته‌ی سینمای ترکیه نیز، نکات ارزشمند بسیاری پیرامون سبک سینمایی و جهان‌بینی نوری بیلگه جیلان در خود جای داده است. رد گذشته و محل رشد سال‌های کودکی بر آثار جیلان غیر قابل انکار است، او در سه فیلم خود، قصبه، اندوه ماه مه و درخت گلابی وحشی، به سراغ چاناک‌کاله رفته و داستان‌هایی شخصیت‌محور را در این منطقه‌، روایت کرده است.

سینمای شاعرانه؛ جست‌وجوی معنای انسانیت

مهمت اریلماز در کتاب همیشه همان ابرها بیان می‌کند که فیلم‌های نوری بیلگه جیلان به مرور، از آثاری کم حادثه و پر سکوت، که در راستای بسط عواطف و احساسات شخصیت‌ها، از مکث و نماهای طولانی بسیاری استفاده می‌کرد، به آثاری نه حادثه محور، بلکه دیالوگ محور با ساختار ادبی پیچیده‌تری بدل شدند که همان علایق پیشین، این بار با تصویرسازی‌هایی پیچیده‌تر و چندلایه و روایت‌هایی عمیقا شاعرانه همراه شد.

خرید کتاب همیشه همان ابرها به گردآوری مهمت اریلماز، سیمایی دقیق از اندیشمندی ترسیم می‌کند که سالیانی دراز، در جست‌وجوی معنای زندگی و انسانیت، لنز دوربینش را به سوی پیچیدگی‌های روح آدمی، تنهایی، روابط انسانی و تناقض‌های اخلاقی گرفته و از سینما برای طرح پرسش‌هایی استفاده کرده است که پاسخ‌های ساده و قطعی ندارند. این اثر توسط محمد فهیمی به فارسی ترجمه شده و انتشارات گیلگمش آن را به چاپ رسانده است.

در نکوداشت کتاب همیشه همان ابرها

• کتابی بسیار الهام‌بخش! مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای فوق‌العاده که با قالب‌بندی کردن هنر و هنرمند مخالفت می‌کند و نشان می‌دهد می‌توان هنری آفرید که از خود فرد، خواسته‌ها و ضعف‌هایش تغذیه کند و شبیه به خالقش باشد. حقیقتا آرامی و کم‌حرفی نوری بیلگه جیلان هیچ‌وقت این تصور را در من ایجاد نکرده بود که با انسانی تا این اندازه توانمند در بیان و توضیح افکارش طرف هستیم. او انسانی است که با دقت گوش می‌دهد، برای فهمیدن تلاش می‌کند و درباره‌ی موضوعات، قویاً فکر می‌کند. چه شیفته‌ی سینما باشید و چه نه، به‌شدت کتاب همیشه همان ابرها را توصیه می‌کنم. (کاربر گودریدز)

کتاب همیشه همان ابرها برای شما مناسب است اگر

• به سینمای نوری بیلگه جیلان علاقه دارید و می‌خواهید با سبک سینمایی و جهان‌بینی یکی از فیلم‌سازان مهم سینمای مدرن آشنا شوید.
• فیلم‌هایی مانند سه میمون، روزی روزگاری در آناتولی، خواب زمستانی و درخت گلابی وحشی را دیده‌اید و می‌خواهید درباره‌ی روند شکل‌گیری و ایده‌های پشت آن‌ها بیشتر بدانید.
• به رابطه‌ی میان سینما و ادبیات و به‌ویژه تاثیر چخوف و داستایفسکی بر سینمای جیلان، علاقه‌مندید.
• می‌خواهید مسیر تحول یک فیلم‌ساز را از آثار شخصی و کم‌هزینه‌ی اولیه تا فیلم‌هایی پر گفت‌وگو و ادبی‌تر دوره‌ی متاخر، دنبال کنید.

در بخشی از کتاب همیشه همان ابرها: سینما و زندگی به روایت نوری بیگله جیلان می‌خوانیم

- خب بیایید از همین جا کمی سراغ ادبیات برویم. برایمان از چخوف می‌گویید؟

وقتی چخوف وارد زندگی‌ام شد انگار نگاهم به همه چیز معنای خاصی پیدا کرد. قدرت او در شرح جزئیات و پرهیزش از به کار بردن کلیشه‌ها خارق‌العاده است. به‌هیچ‌وجه دنبال نصیحت کردن و درس دادن نیست و در بخشش دیگران توانایی بسیاری دارد و به هیچ شکلی حکمی صادر نمی‌کند. در داستان‌های او آدم خوب و آدم بد وجود ندارد، گویی زندگی را همچون نوعی تقدیر پذیرفته و با نهایت بدگمانی به دنیا نگاه می‌کند. از آن‌جا که توانایی بسیاری در توصیف پُرمعنای زندگی آدم‌های به نظر بسیار ساده و معمولی دارد، زندگی‌مان را غنی‌تر می‌کند. استعدادمان را در مشاهده‌ی پیرامونمان پرورش می‌دهد و سبب می‌شود به نگاه شفقت‌آمیز خو بگیریم. چخوف در نویسندگی بسیار استاد است. بی‌درنگ می‌تواند از هر چیز کوچکی یک داستان بسازد. برای من این یکی از سخت‌ترین چیزهاست. تا این لحظه فقط توانسته‌ام سه فیلم‌نامه بنویسم و برای من دشوارترین بخش سینما همین است؛ سروسامان بخشیدن به این زندگی پُرآشوب، به این آشفتگی. برای بعضی‌ها انجام دادن این کار راحت‌تر است.

- حتی برای بعضی همه چیز آن‌قدر شفاف به نظر می‌رسد که انگار فیلم قبل از ساخته شدن مقابل چشمشان است، این‌طور نیست؟ ساختار داستان، شکاف‌های آن و این‌که چه چیز را کجا قرار دهند. برای شما این‌گونه نیست؟

نه نیست. اما این را هم دقیق نمی‌دانم که برای من چگونه است. درحالی‌که با خودم کلنجار می‌روم یکهو می‌بینم یک فیلم‌نامه در دست دارم. در هر صورت مسلم است که وقتی می‌خواهید اثری در سینما بسازید با دردسر اسکلت‌بندی آن مواجه می‌شوید.