کتاب همزاد پاییز: زندگینامه ادبی حسین منزوی

«نام من عشق است آیا می‌‏شناسیدم؟» محمدرضا رهبریان در کتاب همزاد پاییز کوشیده است تا ما را با شاعر عاشقانه‌سرایی آشنا کند که تا پایان عمر چندان شناخته نشد و کسی قدر او را ندانست؛ او حسین منزوی است؛ کسی که هم در زندگی شخصی و هم در شاعری ناکام ماند و هیچ‌کس به او آن‌چنان که شایسته‌اش بود، توجهی نکرد. در این کتاب، زندگینامه‌ی حسین منزوی، دلایل طرد او از محافل ادبی و بخشی از اشعار او را خواهیم خواند.

درباره‌ی کتاب همزاد پاییز

وقتی می‌گوییم «شعر معاصر» و می‌خواهیم شاعران معاصر ایران را به یاد آوریم، یک لیست ثابت از شاعران شعر نو، سپید و نیمایی در ذهنمان نقش می‌بندد. هنرمندان ماندگار و بی‌تکراری مانند نیما یوشیج، احمد شاملو، اخوان ثالث و فروغ فرخزاد؛ شاعرانی که توانسته‌اند با قالبی مناسب برای زمان خود، مضامین مختلف را به هم بیامیزند و سخن خود را بازگو کنند؛ اما در بین این شعرا، یک نام کمتر به گوش می‌رسد و آن، نامِ حسین منزوی است؛ شاعری غزل‌سرا که در کتاب همزاد پاییز اثر محمدرضا رهبریان با زندگینامه و چکیده‌ای از غزل‌های او آشنا می‌شویم.

در جهان امروز، شعر عاشقانه، تنها هنگامی خواننده‌ی دارای درک ادبی را راضی و خشنود می‌کند که جهان‌بینی فلسفی، موضع‌گیری اجتماعی و متفاوتی را ارائه داده باشد و حسین منزوی تا حدی توانست این کار خطیر را انجام دهد؛ اما دلیل اینکه حسین منزوی در دهه‌ی 60 و 70 از محافل ادبی کنار گذاشته شد چه بود؟ کتاب همزاد پاییز برای درک بهتر دلیل این اتفاق، ابتدا ما را با دوران کودکی حسین منزوی آشنا می‌کند.

از زمزمه دلتنگیم، از همهمه بیزاریم

حسین منزوی در یک خانواده‌ی شاعرمسلک متولد شد؛ خانواده‌ای که پدر و برادرانش همگی شاعر بودند و حتی مادرش که زنی بی‌سواد بود، شعرها و افسانه‌های بسیاری را به فرزندانش انتقال می‌داد؛ اعضای این خانواده با وجود اینکه ادب‌دوست و هنرمند بودند، اما در فقر و تنگدستی زندگی می‌کردند.

فقر خانوادگی موجب شد که حسین منزوی همیشه با غم نان روزگار بگذراند؛ معضلی که در آینده به‌شدت زندگی او را تحت‌تأثیر قرار داد. علاوه‌بر این‌ها، چند سال از دوران کودکی حسین منزوی نیز در جنگ‌های داخلی آذربایجان و آشفتگی‌های سیاسی سپری شد که این ماجرا بر روحیه و اندیشه‌ی این شاعر تأثیر بسیاری گذاشت. محمدرضا رهبریان در کتاب همزاد پاییز انتشارات مروارید ما را به درون زندگی شخصی حسین منزوی دعوت می‌کند که متأسفانه در دهه‌ی 60 به شکل عمومی و رسانه‌ای درآمده بود.

زندگینامه‌ی حسین منزوی؛ تاریخ شفاهی شعر معاصر فارسی

بسیاری از شاعران دهه‌ی 40 تا 60، به مواد مخدر اعتیاد داشتند و این موضوعی نبود که کسی از آن بی‌اطلاع باشد. علاوه‌بر این، زندگی شخصی اکثر هنرمندان آن دوران نیز چندان شباهتی به زندگی مردم عادی در جامعه نداشت و خارج از عرف محسوب می‌شد؛ پس چه اتفاقی موجب شد تا اعتیاد و طلاق حسین منزوی از همسرش، نقل محافل ادبی شود و بر اعتبار و حیثیت حرفه‌ای او اثر بگذارد؟ کتاب همزاد پاییز دلیل این وضعیت را دوقطبی بودن جامعه در دهه‌ی 60 می‌داند.

کتاب همزاد پاییز فضای حاکم بر انجمن‌های ادبی و ادارات فرهنگی را در سال‌های آغازین انقلاب اسلامی برای ما شرح می‌دهد. برخی از شاعران در دهه‌ی 60 همچون احمد شاملو و سیمین بهبهانی و...، به شکل آشکار و بدون تعارفی، با جریان‌های فرهنگی دولتی در تضاد کامل قرار داشتند و جزو هنرمندان «ضدحکومت» شناخته می‌شدند.

از طرف دیگر شاعرانی چون قیصر امین‌پور و سلمان هراتی و... که به‌غیر از شاعری، کارمند ادارات فرهنگ و ارشاد و در دانشگاه‌های دولتی مشغول به کار بودند، در دسته‌ی شاعران موافق با سیاست حاکم قرار می‌گرفتند و تبلیغات رسمی و دولتی در اختیارشان بود؛ حسین منزوی در کدام یک از این دسته‌ها قرار داشت؟ هیچ‌کدام.

حسین منزوی، تنهاترین غزل‌سرای ادبیات فارسی

در فضای ادبی ایران، باید در یک تیم و گروهی قرار بگیرید تا مورد توجه و حمایت شاعران هم‌گروه خود باشید و حسین منزوی در این فضای دوقطبی، واقعاً منزوی بود. علاوه‌بر این‌ها، به دلیل مشکلات شخصی و مالی و علاقه‌اش به زادگاهش، در تهران زندگی نمی‌کرد و فرصت برقراری ارتباط با ناشران خوب را از دست می‌داد. محمدرضا رهبریان در کتاب همزاد پاییز اظهارات و گلایه‌های حسین منزوی درباره‌ی اینکه ناشران و ارشاد اشعار او را با تأخیر بسیار زیاد چاپ می‌کردند و رسانه‌ها نام او را هم به زبان نمی‌آوردند، در اختیار ما قرار داده است.

با وجود اینکه در سال‌های اخیر و پس از فوت حسین منزوی، رواج فضای مجازی موجب شده تا اشعار این غزل‌سرای ادبیات فارسی را بیشتر بخوانیم، اما او هنوز هم نسبت به بسیاری از شاعران معاصر مهجور مانده است. با خرید کتاب همزاد پاییز انتشارات مروارید با شخصیت و زندگی این شاعرِ قدر نادیده و رنج کشیده آشنا خواهید شد و چکیده‌ای از غزل‌های او را مطالعه خواهید کرد.

کتاب همزاد پاییز برای شما مناسب است اگر

• به آثار حسین منزوی و غزلیات شاعران معاصر فارسی علاقه‌مندید.
• می‌خواهید با فضای حاکم بر ادبیات معاصر ایران در دهه‌ی 60 و 70 شمسی آشنا شوید.
• به سبک‌های شعری کلاسیک مثل غزل و مضامین عاشقانه علاقه دارید.

در بخشی از کتاب همزاد پاییز: زندگینامه ادبی حسین منزوی می‌خوانیم

یک‌بار فضولی‌اش گُل کرد. با بازکردن درِ کمد دنبال دفتر جلدقهوه‌ای گشت. آن روزها هنوز خوب‌خواندن و خوب‌نوشتن بلد نبود. وقتی لای دفتر را باز کرد، چیزی که در نظرش سحرآمیز آمد، رنگ و نقش نوشته‌ها بود. این نخستین دیدار رسمی‌اش با شعر بود.

جرقه‌های آغازین شعر وقتی در او زده شد که سال نهم (پایان متوسطۀ اول) بود. آن وقت‌ها قیافه‌ای داشت استخوانی، با موهایی ازبیخ‌تراشیده و لباس‌هایی که بر تنش گریه می‌کرد. هر روز مأمور خرید نان بود. یک‌نوبت که توی صف ایستاده بود، ناگهان چشمش به جمال دختری افتاد که از هر جهت با خودش فرق داشت.

گویی از نژاد بچه‌های تروتمیز و نازپرورده بود. دختر یک امیر ارتشی که هم بزرگ‌تر از خودش بود، و هم شمایل و طبقه‌اش با او و خانواده‌اش اختلاف فاحشی داشت. هر بار به بهانۀ خرید نان با همان سرووضع پَرچرک، درست از مسیری می‌گذشت که دختر سرهنگ مملکت سر راهش سبز شود.

گاه توی صف نانوایی آن‌قدر ناقلاوار خود را معطل می‌کرد، تا طرف آفتابی شود. سروکلۀ دختر که پیدا می‌شد، پاک حواسش می‌پرید. نانش را که می‌گرفت، تندی پشت سر دختر می‌دوید. پرسه‌زنی به دور سرهنگ‌زاده و از دور دیدن او در گذر از دل‌خوشی‌های هر روزه‌اش بود. شد تا روزی که یکی از هم‌کلاسی‌هایش خبرش کرد که چه نشسته‌ای که عشقت دارد از زنجان می‌پَرَد.