کتاب به خاطر خودم: مادری بدون افسانه فداکاری

کتاب به خاطر خودم نوشته‌ی استفانیا آندرئولی از جمله‌ای شروع می‌شود که گفتنش برای بسیاری از مادران دشوار است: «این کار را برای خودم انجام می‌دهم.» چرا استراحت، کار یا دیدن دوستان باید مادر را دچار عذاب وجدان کند؟ آندرئولی می‌پرسد آیا فداکاری بی‌پایان واقعاً نشانه‌ی عشق است یا تصویری فرساینده که سال‌ها به مادران تحمیل شده است؟

درباره‌ی کتاب به خاطر خودم

کتاب به خاطر خودم (Lo faccio per me) نوشته‌ی استفانیا آندرئولی (Stefania Andreoli)، درباره‌ی مادرانی است که میان فرزند، کار، رابطه و هویت فردی خود معلق مانده‌اند. در کتاب با مادرانی خسته و سردرگم روبه‌رو می‌شویم که می‌خواهند درست‌ترین تصمیم را بگیرند. مسئله اینجاست که «درست» برای چه کسی؟ جامعه معمولاً تنها تصمیمی را از مادر می‌پذیرد که با عبارت «به خاطر فرزندم» توضیح داده شود. در چنین فضایی، حتی انتخابی ضروری برای سلامت روان مادر نیز خودخواهانه به نظر می‌رسد.

وقتی فداکاری به حذف خود تبدیل می‌شود

کتاب به خاطر خودم انتشارات بذر خرد ضرورت بعضی فداکاری‌های فرزندپروری را انکار نمی‌کند. مشکل از جایی آغاز می‌شود که مراقبت از فرزند، تمام بخش‌های دیگر زندگی مادر را می‌بلعد. شغل، دوستی‌ها و علایق شخصی یکی‌یکی کنار می‌روند تا از هویت پیشین مادر چیزی جز خاطره باقی نماند.

استفانیا آندرئولی معتقد است این حذف همیشه با اجبار مستقیم رخ نمی‌دهد؛ گاهی مادر هنگام استراحت احساس گناه دارد یا تصور می‌کند زمانی که برای خودش صرف کرده، از کودک دزدیده شده است. این احساس پیچیده محصول الگویی فرهنگی است که رنج مادر را ارزشمند و مقدس جلوه می‌دهد.

اما مادری که خودش را کاملاً کنار گذاشته، الزاماً آرام‌تر یا مهربان‌تر نمی‌شود. فرسودگی می‌تواند به خشم پنهان، احساس قربانی‌بودن و دلخوری از اعضای خانواده منجر شود. کودک نیز الگویی می‌بیند که در آن یک نفر باید برای دیگران محو شود. اینجاست که فداکاری از فضیلت به آسیبی خانوادگی تبدیل می‌شود.

آیا مراقبت از خود رفتاری خودخواهانه است؟

کتاب به خاطر خودم استفانیا آندرئولی مراقبت از خود را به معنای رها کردن کودک یا فرار از مسئولیت نمی‌داند. مسئله، حفظ هویتی است که فقط با مادری تعریف نمی‌شود. کسی که نیازهای خودش را می‌شناسد و برای آن‌ها حداقلی از فضا قائل است، می‌تواند بدون خشم و حس قربانی‌بودن در کنار خانواده حضور داشته باشد.

فرزندپروری وظیفه‌ای مشترک است و پدر قرار نیست فقط به مادر «کمک» کند. مسئولیت مشترک یعنی هر دو والد بدون نظارت دیگری، سهم خود را بر عهده بگیرند. پیام استفانیا آندرئولی ساده اما جسورانه است: مادر می‌تواند خانواده‌اش را دوست داشته باشد و چیزی هم برای خودش بخواهد.

بنفشه شریفی‌خو این اثر را به فارسی ترجمه کرده و انتشارات بذر خرد آن را منتشر کرده است. اگر درگیر تجربه‌ی مادری هستید و میان نیازهای خود و انتظارات خانواده گرفتار شده‌اید، خرید کتاب به خاطر خودم کمک می‌کند احساس گناه را بشناسید و تعریف انسانی‌تری از مادر بودن بسازید.

کتاب به خاطر خودم برای شما مناسب است اگر

• بعد از مادرشدن احساس می‌کنید هویت فردی‌تان کم‌رنگ شده است.
• برای استراحت، کار یا رسیدگی به علایق خود عذاب وجدان دارید.
• می‌خواهید مسئولیت فرزندپروری در خانواده عادلانه‌تر تقسیم شود.
• به کتاب‌های روان‌شناسی خانواده با مثال‌های واقعی علاقه دارید.

در بخشی از کتاب به خاطر خودم: مادری بدون افسانه فداکاری می‌خوانیم

در صفحه‌های شبکه‌های اجتماعی‌ام، در رادیو و حتی گاهی در مطب، با شمار زیادی درخواست کمک مواجه می‌شوم برای مداخله در موقعیت‌هایی که مشکل اصلی در آن‌ها سپردن اختیار عمل به کودک است.

والد سردرگم، به بهانه‌ی تأمین رضایت کودک و برای پنهان کردن سردرگمی خود، از این معیار به عنوان ملاک عمل استفاده می‌کند، غافل از اینکه در این مسیر، بار مسئولیت‌هایی که باید بر دوش بزرگسال باشد به کودک واگذار می‌شود و والد از جایگاه راهنمای متخصص رشد کودک کناره‌گیری می‌کند. این تخصصی نیست که در مدرسه یا دانشگاه به ‌دست آید، انسان‌ها با انباشتن تجربه و رشد شخصی آن را کسب می‌کنند. هرگاه فردی که از لحاظ سنی بزرگسال محسوب می‌شود به دلایل مختلف از انجام وظایف خود اجتناب می‌کند، کودک ناچار می‌شود خودش کنترل و نظم‌دهی به زندگی‌اش را به عهده بگیرد.

در چنین موقعیت‌هایی با والدینی روبه‌رو می‌شویم که می‌گویند: «خانم دکتر، پسرم حاضر نیست شیرخوردن را کنار بگذارد، پستانک را رها کند، در تخت خودش بخوابد، به مدرسه برود، تکالیفش را انجام دهد، از اذیت‌کردن گربه دست بردارد، ورزش کند، اسباب‌بازی‌هایش را مرتب کند، آی‌پد را خاموش کند، برادر یا خواهر کوچک‌تر داشته باشد، خانه را عوض کنیم و...»

لازم می‌دانم درباره‌ی چنین مواردی که هر روز بیش‌ازپیش با آن‌ها برخورد می‌کنم نکته‌ای را روشن کنم. به گمان من آنچه باعث ایجاد این آشفتگی‌ها می‌شود کودکی است که فرایند رشد را بدون همراهی بزرگسال طی می‌کند. «این کار را برای او می‌کنم» تبدیل می‌شود به واگذارکردن اختیار به کودک، چنان که گویی خواسته و پیشنهاد او با نظر بزرگسال هم‌وزن و هم‌اعتبار است. وقتی این واقعیت را برای والدین روشن می‌کنی و آن‌ها بالاخره درکش می‌کنند، اغلب همان پرسش آشنا و اجتناب‌ناپذیر را با اندوهی صادقانه به زبان می‌آورند: «خب... پس حالا من باید چه کار کنم؟»