کتاب صوتی قهوه تلخ، شهر شیرین اثر لیلا نورایی؛ تاریخ کافه در ایران

کتاب صوتی قهوه تلخ، شهر شیرین نوشته‌ی لیلا نورایی یک جستار اجتماعی درباره‌ی شیرین‌ترین نوشیدنی تلخ دنیاست؛ همان نوشیدنی دلچسبی که صبح‌ها پرده‌ی خواب را از چشممان کنار می‌زند و عصرها گرد خستگی را از شانه‌هایمان می‌زداید. در این جستار شنیداری قرار است تاریخچه‌ی قهوه در ایران و پیشینه‌ی فرهنگ کافه‌نشینی را با زبانی گرم و آشنا و از دریچه‌ی زندگی اجتماعی مردم شهر مرور کنیم.

درباره‌ی کتاب صوتی قهوه تلخ، شهر شیرین

تا حالا از خودتان پرسیده‌اید که قهوه چطور سر از زندگی ایرانیان خاورمیانه‌نشین درآورد؟ از گیاهی صحبت می‌کنیم که چندان استعدادی برای کشت و رشد در خاک این سرزمین نداشته اما امروزه تقریباً در قوت روزانه‌ی هر ایرانی می‌توان رد و نشانی از آن پیدا کرد؛ چه در قامت آیس لته و ماکیاتو و آمریکانو و چه در هیبت شیرینی و شکلات و دیگر تنقلات. کتاب صوتی قهوه تلخ، شهر شیرین حاصل ذوق و کنجکاوی لیلا نورایی است، پژوهشگری که وقتی از خود درباره‌ی تاریخ قهوه و پیشینه‌ی آن در ایران می‌پرسد قطعاً به سراغ جواب آن هم خواهد رفت.

کافی‌ست به یک ردیف مغازه هر گوشه‌ی شهر نگاه بیندازید، حتماً چشمتان به یک کافه یا قهوه‌فروشی خواهد افتاد؛ از کافه‌های لوکس و لاکچری با منوهای عریض و طویل و قیمت‌های تماشایی گرفته تا دکان‌های کوچک بیرون‌بر با لیوان‌های کاغذی. اما آیا کافه‌های ایرانی از ابتدا چنین شکل و شمایلی داشتند؟

پاسخ دادن به این سوال کار سختی نیست اما پاسخ به این که «پس اولین کافه‌های ایران چه شکلی بوده‌اند؟» نیاز به قدری بررسی دارد؛ یعنی همان کاری که نویسنده‌ی کتاب صوتی قهوه تلخ، شهر شیرین نشر صوتی ماه آوا به سراغش رفته است.

کتاب صوتی قهوه تلخ، شهر شیرین؛ یک نوشیدنیِ شنیدنی!

لیلا نورایی پژوهش خود را با تاریخچه‌ی کافه در ایران آغاز می‌کند اما سفر خود را در ایستگاه تاریخی آن به پایان نمی‌رساند. قصه‌ی کافه و کافه‌نشینی در ایران سر دراز دارد و یک سوی آن به وادی جامعه‌شناسی و فرهنگ و سوی دیگرش به هنر و ادبیات می‌رسد. خوبیِ خرید کتاب صوتی قهوه تلخ، شهر شیرین آن است که در هر یک از این ایستگاه‌ها فرصتی برای توقف و سیاحت خواهید داشت.

برای همراه شدن با تاریخ قهوه‌خانه‌های صفوی تا کافه‌های شیک و مینیمال امروزی، آن هم به صرف نوشیدن یک فنجان قهوه شما را به شنیدن این کتاب دعوت می‌کنیم. کتاب صوتی قهوه تلخ، شهر شیرین نشر صوتی ماه آوا با گویندگی دلنشین پروین دشتی برای شما روایت می‌شود.

کتاب صوتی قهوه تلخ، شهر شیرین برای شما مناسب است اگر

• از شنیدن جستارها و ناداستان‌های ایرانی که موضوع خاصی را مورد پژوهش قرار می‌دهند لذت می‌برید.
• درباره‌ی تاریخ قهوه در ایران و فرازوفرودهای حضور این گیاه خوش‌عطر در فرهنگ و جامعه‌ی ایرانی کنجکاو هستید.
• از مخاطبان پژوهش‌های جامعه‌شناسی، تاریخ معاصر ایران و پدیدارشناسی شهری هستید.

در بخشی از کتاب صوتی قهوه تلخ، شهر شیرین: نگاهی به تاریخچه کافه در ایران می‌شنویم

هنگامی که از دریچه‌ی لنز، کادربندی و تاریخ عکاسی به کافه می‌نگریم، این پدیده را فراتر از یک فضای کالبدی، در قالب یک آتلیه‌ی زنده‌ی مستند، گالری آلترناتیو و تاریک‌خانه‌ی ثبت تحولات روحی و بصری کلان‌شهر بازمی‌یابیم. عکاسی در ذات خود، هنر ثبت آنِ فرار، نور، سایه و روابط انسانی در متن جغرافیاست. در طول یک سده‌ی گذشته در ایران، هیچ فضایی به اندازه کافه نتوانسته است به عنوان بستر و موضوع عکاسی، این‌چنین متراکم و فشرده، لایه‌های زیرین تحولات هنری، جوش‌وخروش‌های سیاسی و دگرگونی‌های رفتارشناسی اجتماعی را در قالب کارت‌پستال‌ها، فریم‌های مستند و تصاویر دیجیتال بازتاب دهد.

کافه هم‌زمان هم ابژه‌ی عکاسی (موضوعی جذاب برای کادربندی) بوده است و هم سوژه‌ی تولیدکننده تفکر عکاسانه (پاتوقی برای تکوین نگاه منتقدانه). عکس‌های ثبت‌شده در کافه‌ها، سندهای زنده تاریخ‌نگاری ما هستند. تصاویر دودآلود صادق هدایت در دهه 20، پرتره‌های سایه‌روشن روشنفکران در دهه 40، فریم‌های مخفی تشکیلاتی در دهه 50، دیوارهای خلوت دهه 60 و کادربندی‌های مینیمال و اینستاگرامی دهه‌های اخیر، همگی گواهی بر این ادعایند.

در تبارشناسی زیباشناختی، عکاسی هنری در کافه‌ها، به ویژه از دهه‌های 1330 تا 1350، معماری داخلی کافه‌ها نقش کلیدی در تربیت نگاه عکاسان داشته است. کافه‌های سنتی‌مدرن این دوره، مانند نادری و فیروز، برخلاف فضاهای اداری یا خیابانی که نوری تخت و یکدست داشتند، از معماری نورپردازی موضعی و زرد بهره می‌بردند. این ویژگی، فضا را به بهشت تکنیک کیاروسکورو یا سایه‌روشن شدید تبدیل می‌کرد. عکاسان هنری ایران از مریم زندی یا فخرالدین فخرالدینی، با حضور در کافه‌ها از نورهای موضعی که از سقف بر روی میزها می‌تابید و ترکیب آن با دود غلیظ سیگار برای خلق پرتره‌های دراماتیک استفاده می‌کردند...