کتاب مرگ / خدا

ممنونیم از وودی آلن که به جای ما هم با هستی روبه‌رو می‌شود و از زبان ما هم پرسش‌های بنیادین می‌پرسد. ممنونیم از او بابت نوشتن کتاب مرگ / خدا که در آن قواعد درام را زیر سوال می‌برد. نمایشنامه‌ی مرگ درباره‌ی شخصیتی است که برای دستگیری یک قاتل استخدام شده اما هیچ کس نمی‌داند وظیفه‌ی او چیست. نمایشنامه‌ی خدا شرح یک دور باطل وجودی است میان یک بازیگر، یک نویسنده و بی‌نهایت آدم‌هایی که می‌آیند و می‌روند بی‌آنکه دور باطل را به پایان برند.

درباره‌ی کتاب مرگ / خدا

شما اضطراب‌های وجودی‌تان را چطور تسکین می‌دهید؟ مثلا در آن لحظه که مذبوحانه تلاش می‌کنید فلسفه‌ای بیافرینید و به دستاویزی چنگ بزنید که ثابت کند جهان بیهوده نیست و نظمی برقرار است که لابد عقل بشر به آن نمی‌رسد. اگر این سوال را از وودی آلن (Woody Allen) بپرسید، احتمالا پاسخش این است: «همه چیز را به مسخره می‌گیرم و زندگی به این نمط می‌گذرد!» بعد احتمالا از همان مکث‌های معروفش خواهد کرد و با نگاه‌هایی که ترکیب بلاهت و دانشوری است خواهد افزود: «بعد تمام فلسفه‌ورزی‌های طنز و هَجو خودم را به گلوی مخاطب می‌ریزم؛ با کلمه و تصویر.» کتاب مرگ / خدا (Death/ God) مجموعه‌ای از دو نمایشنامه است که آینه‌ی تمام‌نمای دیوانگی‌های وودی آلن و ما هستند.

آلن در نمایشنامه‌ی مرگ به داستان کلینمن می‌پردازد. شخصیتی ترسو و پارانوئید که استخدام شده است تا یک قاتل زنجیره‌ای را دستگیر کند. او در این مسیر متوجه می‌شود که نه او و نه گروهی که استخدامش کرده‌اند دقیقا نمی‌دانند که به‌دنبال چه هستند. مسیر کلینمن پر شده است از اتفاق‌های تصادفی و شخصیت‌های پادرهوا مانند خود او که به بار طنز و حماقت ماجرا می‌افزایند. هرچه این اتفاقات بیشتر می‌شوند، لشکر ترس بیشتر به وجود کلینمن حمله می‌برد. او نماینده‌ی انسان ترسوی روزگار ماست، گرفتار در گفتگوهای بیهوده و اتفاق‌های پر از سردرگمی که نتیجه‌ی مشخصی ندارند. با هر رویداد جدید اصالت وجودی کلینمن بیشتر زیر سوال می‌رود.

بی‌انصافی است اگر در کنار گفتن از مضامین و موضوعات، از تکنیک‌های خلاقانه‌ی آلن در نوشتار و اجرا سخن نگوییم. وودی آلن برای نشان دادن دور باطل هستی از تکنیک داستان در داستان استفاده می‌کند و در حیطه‌ی نمایش دیوار چهارم را می‌شکند تا مستقیما با مخاطب در ارتباط باشد. طنز او ترکیبی از طنز کلامی و طنز موقعیت است و ظرافت‌های خاص خود را دارد. افزون‌بر همه‌ی این‌ها، طنز وودی آلن مبتنی‌بر «سوءتفاهم‌»هایی است که در برخورد شخصیت‌ها شکل می‌گیرد.

هرچقدر که آلن در نمایشنامه‌ی مرگ در لفافه و غیرمستقیم حرف می‌زند، در نمایشنامه‌ی خدا مستقیما اساس هستی را به چالش می‌کشد. تکنیک داستان در داستان و خودارجاعی شخصیت‌ها باعث می‌شود بحران معنا در نمایشنامه بیش از پیش افزون شود و وجود امر الهی و سوژه‌ی استعلایی عملا زیر سوال برود.

کتاب مرگ/ خدا را شهرام زرگر به سفارش نشر بیدگل ترجمه کرده است.

در نکوداشت‌ کتاب مرگ/ خدا

• آلن استعداد کمیابی در نوشتن نمایشنامه‌های خنده‌دار فلسفی دارد. نمایشنامه‌ی مرگ اما به‌طرز عجیبی آرامش‌بخش است. (نیویورک تایمز)

کتاب مرگ / خدا برای چه کسانی مناسب است؟

در صورتی‌که به طنز فلسفی و طنز سیاه علاقه‌مندید یا دیگر آثار آلن مورد پسند شما بوده، خواندن این کتاب هم به شما توصیه می‌شود.

در بخشی از کتاب مرگ / خدا می‌خوانیم

(پیرزنی پرحرف با شمعی در دست وارد می‌شود و بی‌آنکه دیده شود، کلاینمن را غافل‌گیر می‌کند.)
آنا: کلاینمن؟
کلاینمن: (خودباخته و وحشت‌زده برمی‌گردد.) کیه؟!
آنا: چی؟
کلاینمن: محضِ رضای خدا، این‌جور یواشکی نیا سروقتِ من.
آنا: یه صداهایی شنیدم.
کلاینمن: چند نفر اینجا بودن. تو یه چشم به هم‌زدن من عضو یه کمیته‌ی خودجوش حراست از شهروندان شدم.
آنا: حالا؟
کلاینمن: از قرار معلوم یه قاتل داره آزاد می‌گرده. نمی‌شه دست رو دست گذاشت تا صبح بشه. اون یه جغد شبه.
آنا: آهان، همون دیوونه.
کلاینمن: خب، اگه تو چیزی در موردش می‌دونستی، پس چرا من رو در جریان نذاشتی؟
آنا: واسه اینکه هر وقت می‌خوام در این مورد باهات صحبت کنم، تو دلت نمی‌خواد گوش بدی.