کتاب تار و پود فرهنگ: درآمدی بر نظریه نشانه شناختی یوری لوتمان

الکسی سمننکو در کتاب تار و پود فرهنگ با زبانی ساده نظریه‌ی نشانه‌شناختی یوری لوتمان، یکی از نظریه‌پردازان و متفکران اصیل قرن بیستم را توضیح می‌دهد. نویسنده‌ی اثر با بررسی مفاهیمی مانند فرهنگ، ارتباط، نشانه و متن، چگونگی ایجاد معنا را شرح می‌دهد. سمننکو کوشیده نظریه‌ی نشانه‌شناسی و تفکرات پیچیده‌ی لوتمان را از سطح صرفاً انتزاعی پایین بیاورد و به حوزه‌های عینی‌تر و ملموس‌تر نزدیک کند تا برای افرادی که با نشانه‌شناسی و مطالعات فرهنگی آشنایی ندارند نیز قابل فهم باشد.

درباره‌ی کتاب تار و پود فرهنگ

کتاب تار و پود فرهنگ (The Texture of Culture) درآمدی است بر نظریه‌ی نشانه شناختی یوری لوتمان (Yuri Lotman)، متفکر روسی قرن بیستم. الکسی سمننکو (Aleksei Semenenko) نویسنده‌ی کتاب تلاش کرده تا وجوه خلاقانه‌ی این نظریه را به روشنی بیان کند و اندیشه‌های این متفکر روس را از محدوده‌ی بحث‌های تخصصی بیرون بیاورد و به خواننده‌ی امروز معرفی کند. نویسنده نشان می‌دهد که نظریه‌ی لوتمان چگونه می‌تواند از مرزهای سنتی رشته‌های دانشگاهی فراتر رود و به متنی میان‌رشته‌ای و کارآمد برای فهم فرهنگ تبدیل شود.

یوری لوتمان یکی از چهره‌های مهم در مطالعات فرهنگ و نشانه‌شناسی در قرن بیستم بود. او بیشتر با بنیان‌گذاری مکتب نشانه‌شناسی فرهنگی تارتو-مسکو شناخته می‌شود و در آثارش تلاش کرد نشان دهد معنا فقط در زبان شکل نمی‌گیرد، بلکه در ادبیات، هنر، سینما و دیگر نمودهای فرهنگی هم جریان دارد. کتاب تار و پود فرهنگ با مرور همین دیدگاه‌ها، به خواننده کمک می‌کند با اندیشه‌های اصلی لوتمان و نقش او در فهم فرهنگ آشنا شود.

نوشته‌های لوتمان به زبان روسی بوده‌اند و به همین دلیل، بخش زیادی از آن‌ها در محافل بین‌المللی کمتر شناخته شده‌اند. اهمیت کتاب تار و پود فرهنگ در این است که با ارائه‌ی یک بازخوانی روشن و منظم به زبان انگلیسی که اکنون ترجمه‌ی آن به فارسی در دسترس شماست، تلاش کرده آراء لوتمان را در دسترس مخاطبان گسترده‌تری قرار دهد تا پژوهشگران و علاقه‌مندان غیر روس هم بتوانند از این دیدگاه‌ها بهره ببرند.

خوانش یوری لوتمان از تار و پود فرهنگ

کتاب تار و پود فرهنگ تاریخچه‌ی نشانه‌شناسی شوروی نیست، بلکه نگاهی فراگیرتر به این حوزه دارد؛ هرچند به ضرورت در بخش اول آن، مقدمه‌ای تاریخی و کوتاه درباره‌ی مکتب تارتو مسکو و زندگی علمی لوتمان آمده است. تمرکز اصلی این اثر بر متن‌های لوتمان است و نه جزئیات زندگی شخصی او. نویسنده در فصل‌های دوم و سوم با زبانی ساده و سرراست، مفاهیم پایه‌ای مانند کلان‌ساختارهای فرهنگ (نظام‌وارگی) و خردساختارها (متن‌وارگی) را با پاسخ به پرسش‌هایی درباره ماهیت متن و هنر تحلیل می‌کند.

الکسی سمننکو در فصل‌های چهارم و پنجم کتاب تار و پود فرهنگ، مفهوم کلیدی سپهر نشانه‌ای یا همان فضای نشانه شناختی را بررسی می‌کند. نویسنده با استفاده از جدول‌ها و شکل‌ها برای فهم دقیق‌تر محتوا، ویژگی‌هایی مانند ناهمگنی، عدم‌تقارن و حافظه‌ی متن را توضیح می‌دهد. این اثر با بررسی این مفاهیم، فرضیه‌ی بازتاب ذهن انسان در فرهنگ را موشکافی می‌کند و راهنمایی کارآمد برای درک نظریه‌ی نشانه شناسی فرهنگی یوری لوتمان ارائه می‌دهد.

خرید کتاب تار و پود فرهنگ و مطالعه‌ی آن برای تمامی علاقه‌مندان به مباحث نشانه‌شناسی می‌تواند مفید باشد. این اثر را حسین سرفراز به فارسی برگردانده و انتشارات علمی و فرهنگی آن را روانه‌ی بازار کتاب کرده است.

نکوداشت‌های کتاب تار و پود فرهنگ

• من لوتمان را یکی از اصیل‌ترین متفکران قرن بیستم می‌دانم که زبان جدیدی برای نظریه‌ی فرهنگی ساخت. به نظرم خوانش سمننکو در این کتاب نشان می‌دهد که نظریه‌ی لوتمان هنوز هم برای فهم زندگی و فرهنگ امروز ما کاربردی و الهام‌بخش است. (تومی هوتهونن، استاد زبان روسی در دانشگاه هلسینکی)
• من این اثر را اولین کتاب انگلیسی زبانی می‌دانم که توانسته تمام آثار لوتمان را با زبانی ساده و روشن توضیح دهد. به عقیده‌ی من، این کتاب با نگاهی چندرشته‌ای، به‌خوبی نشان می‌دهد که فرهنگ چگونه بازتاب بیرونی ذهن ماست. (ایرنا آر. ماکاریک، استاد دانشگاه اوتاوا)

کتاب تار و پود فرهنگ برای شما مناسب است اگر

• دانشجوی ادبیات، زبان‌شناسی، مطالعات فرهنگی یا نظریه‌پردازی هنر هستید و به‌دنبال یک منبع جدی برای پژوهش خود می‌گردید.
• به نظریه‌های نشانه‌شناسی فرهنگی، به‌ویژه اندیشه‌های یوری لوتمان، علاقه دارید.

در بخشی از کتاب تار و پود فرهنگ: درآمدی بر نظریه نشانه شناختی یوری لوتمان می‌خوانیم

بدین‌ترتیب، لحاظ‌کردن نه فقط عناصری که در متن حضور دارند، بلکه آن‌هایی که حضور هم ندارند، بسیار مهم است. لوتمان پیش‌تر در مقالۀ «مسئلۀ شباهت هنر و زندگی از منظر ساخت‌گرا» در سال 1962 بر این مهم تأکید می‌کند که متن هنری همواره کارکردی است، یعنی متن هم در نسبت با چیزی که بازآفرینی می‌شود (زندگی، واقعیت) و هم چیزی که بازآفرینی نمی‌شود (کثرت متون محتمل) دریافت‌شدنی است.

آن‌طور که پیش از این دیدیم، این ایده که گیرنده همواره متن را به شیوه‌ای مضاعف دریافت می‌کند آنچه درون متن رمزگذاری شده و آنچه نشده اغلب در آثار لوتمان تکرار می‌شود. لوتمان در جای دیگری به فیزیک مولکولی و مفهوم حفره اشاره می‌کند، که فقط به‌معنای غیاب ماده نیست، بلکه غیاب آن در یک موقعیت ساختاری است، بنابراین حفره را می‌توان با معیار سلبی اندازه گرفت (حفره‌های سبک و سنگین وجود دارند). در متن ادبی نیز حفره‌های سبک و سنگین وجود دارد؛ لوتمان اصطلاح «تمهید منها» را معرفی می‌کند که عبارت است از غیاب معنادار عناصر ساختاری که بر دریافت متن اثرگذارند. (12)

مثلاً ترکیب بی‌معنای اصوات به این شکل تصور می‌شود، درحالی‌که، یک لغت ناشناخته بیشتر احتمال دارد «منها معنی» تلقی شود. برای‌مثال، در یوگنی آنگین، بعضی سطرها و بندها حذف و با خطوط نقطه‌چین نشان‌دار شده است که غیاب متن را به «منها متن»، حذف معنادار، تبدیل می‌کند. در نهایت، در یک متن ادبی یا سینمایی، برخی عناصر ممکن است نشان داده یا توصیف نشوند، بلکه خواننده منطقاً آن‌ها را نتیجه بگیرد. این عناصر به‌طرز صوری درون متن حضور ندارند، اما در آنِ واحد بخش ذاتی متن هستند، که بین سکانس‌های فیلم یا عبارات متن مکتوب قرار دارند.