کتاب امپراتوری مغول بین افسانه و واقعیت

کتاب امپراتوری مغول بین افسانه و واقعیت نوشته دنیز اگل پژوهشی است عمیق درباره‌ی جنبه‌های فکری، فرهنگی و سیاسی تاثیری که امپراتوری مغول تا مدت‌ها بر منطقه‌ی اوراسیا گذاشت. این اثر با کنار هم قرار دادن اسناد مختلف و با نگاهی محققانه، لایه‌های پیچیده‌ی ارتباطات مغولان با ممالک تحت سلطه‌شان را باز کرده است و مسائلی مانند نحوه‌ی واکنش مسلمانان و مسیحیان به قوانین مغولی و تاثیرات تمدنی آن‌ها را مورد بررسی قرار داده است.

درباره‌ی کتاب امپراتوری مغول بین افسانه و واقعیت

وزیدن باد بی‌نیازی خداوند، یکی از مشهورترین توصیف‌هایی است که در منابع موجود درباره‌ی حمله‌ی مغول به ایران، در حافظه‌ی تاریخی بشریت نقش بسته است. دنیز اگل (Denise Aigle) در کتاب امپراتوری مغول بین افسانه و واقعیت (The Mongol Empire Between Myth and Reality) با رویکردی پژوهشگرانه و با درنظر گرفتن ابعاد پیچیده‌ای که ارتباط مغولان با مسلمانان داشته است، دست به نگارش اثری زده که تصویری جزئی‌تر و واقع‌گرایانه از امپراتوری مغول ارائه می‌دهد. این اثر با بهره‌گیری از روش‌های انسان‌شناسی می‌خواهد که تا حد امکان به بررسی واقعیت‌ها بپردازد و از افسانه‌ها و کلیشه‌های رایج درباره‌ی این موضوع فاصله بگیرد. مقالاتی که در این مجموعه گرد هم آمده‌اند به تحلیل وجوه مختلف تاثیرات فرهنگی و سیاسی مغولان بر جوامع مختلف پرداخته است و موضوعات متعدد در این کتاب مانند یک پازل دیدگاه خواننده را درباره‌ی وضعیتی که مغولان در ناحیه‌ی اوراسیا گذاشته‌اند را مشخص می‌کند.

روایتی که از فرهنگ اسلامی درباره‌ی نژاد مغول ارائه شده، به دلیل وحشی‌گری‌ها و بی‌رحمی‌ در حمله‌هایشان و همچنین تفاوت‌های بارز با جهان‌بینی و آداب و رسوم مردم ایران، توام با بی‌تمدنی و بی‌فرهنگی نمایش داده شده است که در مواجهه با فرهنگ اسلامی به شکوفایی و پیشرفت دست پیدا کرده است. این دیدگاه اگرچه رنگی از حقیقت در بخش‌هایی از خود دارد، اما در عین حال منکر بنیاد‌های هویتی مغولان و ارزش‌ها و دنیای مذهبی و فرهنگی آنان می‌شود. تاثیری که دولت مغول در تبادل فرهنگی بین ایران و چین گذاشته است، باعث شده بود که بسیاری از عناصر چینی در حیطه‌های علمی وسیع در فرهنگ ایرانی ادغام شود و در این کتاب می‌بینیم که چگونه مغولان در حیطه‌هایی تاثیری نامحسوس اما مهم بر بازآفرینی تمدن ایرانی پس از زوالی که در آن غوطه‌ور بود گذاشته‌اند. از موضوعات جالب‌توجهی که در کتاب امپراتوری مغول بین افسانه و واقعیت با آن مواجه می‌شویم، نحوه‌ی برخورد مسلمانان با فرهنگ شمنی مغولی است که در منابع تاریخی مسلمان بسیار کم به آن اشاره شده است و می‌تواند دیدگاه ما را تا اندازه‌ی قابل‌توجهی نسبت به آنچه در این دوره گذشته است، تغییر دهد.

کتاب امپراتوری مغول بین افسانه و واقعیت با ترجمه‌ی عبدالله پورمحمد در دسترس خوانندگان فارسی زبان قرار گرفته است. انتشارات نگارستان اندیشه این اثر را منتشر کرده است.

نکوداشت‌های کتاب امپراتوری مغول بین افسانه و واقعیت

• «دنیز اگل با درنظر گرفتن لایه‌ها و راهبردهای مختلف نگارشی روشی دقیق برای نقد متن ارائه کرده است. به همین دلیل این اثر فراتر از چهارچوب مطالعات مغولی می‌رود تا به مورخ این دوران قالبی روش‌شناختی و مفهومی ارائه کند که بتواند اسطوره را از واقعیت تمییز دهد. [این دلایل، این کتاب را] به یک مرجع در این حوزه تبدیل کرده است.» (آن تروادک، Oriente Moderno)
• «دنیز اگل در کتاب امپراتوری مغول بین افسانه و واقعیت، دست روی این مسئله گذاشته است که ما اطلاعاتمان درباره‌ی دوره‌ی مغول را از کجا آورده‌ایم و تلاش می‌کند لایه‌های پیچیده‌‌ای که تفسیر تاریخ گذشته دارد و همچنین انتقال نوشته‌های تاریخی درباره‌ امپراتوری مغول را برجسته کنند تا این اثر را برای کسانی که می‌خواهند گذشته و حال را با عباراتی که از نظر فرهنگی آشنا هستند، قابل‌درک کند.» (پاتریک وینگ، Bulletin critique des Annales islamologiques)
• «این کتاب پژوهش تاریخی غیرمنتظره و باطراوتی از امپراتوری مغول که به دست یک مفسر علمی انجام شده و تحلیلش شایسته توجه است.» (جورج لین، BSOAS)
• «کتاب امپراتوری مغول بین افسانه و واقعیت نوشته دنیز اگل پژوهشی خوشایند درباره‌ی تعامل بین فرهنگی و امپراتوری مغول به دست می‌دهد. مجموعه مقالات دنیز اگل این نکته را به خوبی نشان داده است که تکامل اسطوره‌ها و دستکاری‌کردن اطلاعات در امپراتوری مغول، تاریخچه‌ی مخصوص به خودش را دارد. این نکته‌ی ارزشمند و قابل توجهی برای فهم بهتر پیچیدگی‌های درگیری‌های جغرافیایی - سیاسی در این دوره از تاریخ اوراسیا را به ما نشان می‌دهد.» (دونا همیل، Terrae Incognitae)

کتاب امپراتوری مغول بین افسانه و واقعیت برای چه کسانی مناسب است؟

این کتاب برای دانشجویان و علاقه‌مندان به تاریخ، شرق‌شناسی و ایران‌شناسی و انسان‌شناسی تاریخی مناسب است. اگر از آن دسته علاقه‌مندانی هستید که می‌خواهید اطلاعات عمیق‌تری درباره‌ی دوره‌ی مغول کسب کنید، کتاب درستی را برداشته‌اید.

در بخشی از کتاب امپراتوری مغول بین افسانه و واقعیت می‌خوانیم

توضیحات ویلیام روبروکی بهترین منبع اطلاعات درباره‌ی باورهای شمنی در میان مغولان قرون میانه است. باید در نظر داشته باشیم که او اعمال مذهبی شمن‌ها را بر اساس پیش‌فرض‌هایش توصیف کرده است. برای مثال او می‌گوید: «پیشگویان آنان روحانی‌اند، بسیاری از آنان یک رئیس دارند، نوعی کاهن بزرگ، که همیشه خیمه‌ی خود را در مقابل خیمه گاه اصلی منگوقاآن و در فاصله پرتاب یک سنگ از آن برپا می‌کند». امّا اطلاعات روبروکی در مورد شمن‌ها منبعی با ارزش به شمار می‌رود. چرا که روایت‌های شفاهی به طرز آشکاری مشکل سازند و نمی‌توان بدان‌ها متکی شد. به گفته ویلیام روبروکی، بسیاری از مراسم مذهبی آنان از سنّت «نیاکان پرستی» با تمرکز بر ارتباط با ارواح مردگان گرفته شده است. او درباره نقاشی صورت اجداد(اونگون) می‌نویسد که در چادرهای خانوادگی نگهداری و با ارابه‌ها جابه‌جا می‌شوند. نظارت بر این نقش‌ها یکی از دغدغه‌های خاص شمن‌ها بود. بر اساس نوشته‌های فصل سی و پنجم از سفرنامه روبروکی ما می‌دانیم که عملکرد شمن‌ها، شامل پیش‌گویی، جن‌گیری، برگزاری جشن‌ها و پیش‌بینی تغییرات آب و هوا بوده است. حاکمان مغول وابستگی زیادی به شمن‌ها و پیش‌گویان داشتند. فعالیت‌های شمنیستی برای ساز و برگ بخشیدن به زندگی این جهانی بود نه جهان پس از مرگ. توجه و ارجی که به آگاهان و عالمان این آیین قائل می‌شدند «به کارایی دعاها، مهارت در جادوگری، شفابخشی و افزایش طول عمر وابسته بود». پیتر جکسون اشاره می‌کند که در قاموس مغول تنها عالمان روحانی شمنی به رسمیت شناخته شده‌اند و کلاً حرفی از احترام جمعی نسبت به جامعه مذهبی به میان آورده نمی‌شود.

ارتباط بین جوامع مسلمان و شمنیستی با تشکیل امپراتوری‌های استپی تقویت شد. اتحادیه‌های قبیله‌ای تشکیل شده در این منطقه به صورت متناقضی، منجر به اسلامی شدن آسیای میانه شد. در این ناحیه عادات عرفی گوناگونی گسترش یافت که ظاهراً ترکیبی از ویژگی و سنت‌های اسلامی و شمنی بودند. امروزه، مقدسات اسلام می‌توانند برای مشروعیت بخشیدن به شمن‌ها به کار گرفته شوند و در عین حال مورد احترام مسلمانان باقی بمانند.