کتاب مشروطیت ایران و رمان خارجی (جلد 3)

مسعود کوهستانی نژاد در کتاب مشروطیت ایران و رمان خارجی (جلد 3)، که بخشی از مجموعه ادبیات عصر مشروطیت است، به بررسی سیر آشنایی ایرانیان با تحولات ادبی دنیای جدید و تغییر ذائقه‌ی ادبی در سالیان پیش و پس از انقلاب مشروطه پرداخته است.

این کتاب سه رمان خارجی شهر کوران، ایلیاد هومر و خانم دریا که در دوران انقلاب مشروطه منتشر شده‌اند را به طور خلاصه گردآوری و با نگاهی دقیق نقد کرده است.

دو مفهوم انقلاب مشروطه و انقلاب سیاسی در باور عوام با هم عجینند. از دید افراد جامعه، انقلاب مشروطیت، شکل‌گیری ساختار جدید در حکومت، دولت ایران، وقایع و بحران‌های سیاسی مربوط به آن می‌باشد. ولی سلسله وقایع مزبور، تنها وجه سیاسی انقلاب مشروطه است و نه کلیت آن. انقلاب مشروطه، یک انقلاب عظیم فرهنگی، اجتماعی و سیاسی محسوب می‌شود که ظهور وجه فرهنگی آن مقدم بر پیروزی وجه سیاسی آن می‌باشد.

رویداد عظیمی که از آن با عنوان انقلاب مشروطیت یاد می‌شود، به تغییرات اساسی در نگرش‌ها و تفکرات افراد و گروه‌ها منتهی شد. اینکه انقلاب را قبول داشته باشیم یا خیر فرقی نمی‌کند؛ در هر دو حالت، تحولات فرهنگی گسترده‌ای از چند دهه قبل از پیروزی سیاسی انقلاب مشروطه در ایران شکل گرفته بود. این تحولات، یکی از بنیان‌های اصلی انقلاب مشروطه و پشتوانه‌ی اصلی پیروزی سیاسی آن‌ بوده اند. در این چارچوب، بستر فرهنگی، فکری و عقیدتی مشروطیت شکل گرفته، گسترش یافته و به شکل کاملاً ملموسی در میان جامعه فرهنگی و طبقه تحصیل‌ کرده و دولت مردان گسترش یافته است.

در بخشی از کتاب مشروطیت ایران و رمان خارجی (جلد 3) می‌خوانیم:

همر چون مستاصل و درمانده بود قبول کرد و تمام اشعاری که سابقاً گفته بود از بهر او بخواند و آموزگار تمام آن‌ها را نوشت و بدون درنگ روانه جزیره (ساکس) گردیده اشعار همر را به نام خود انتشار داد. همر وقتی که از این مطلب مطلع گردید مشقات سفر را به چیزی نپنداشت و به دنبال او شتافته پس از تحمل صدمات بسیار به جزیره مذکور رسید و در محلی که حوالی آن جزیره بود ورود کرد. بزرگان آن محل وی را برای آموزگاری فرزندان خود استخدام کردند و همر در آنجا توقف نموده و بعضی از قطعات خود را از قبیل (جنگ قورباغه‌ها و موش‌ها) منتشر ساخت و مردم این ناحیه را هم شیفته قریحه و منظومات خود نمود. به‌طوری که مسافرین حفظ و نقل آنها را از جمله امور مهم سفر دانسته و به اوطان خود ارمغان می‌بردند. وقتی که شهرت همر در تمام جزیره پیچیده شد از میزبانش تقاضا کرد وی را به مرکز جزیره راهنمایی کند و چون به مرکز جزیره رسید مکتبی برای تدریس شعر باز کرد و کارش بالا گرفت. به‌طوری که از حیث مقام و منزلت اول شخص جزیره شد و به‌کلی از ضیق معاش آسوده گردیده دختری را به حباله نکاح خویش درآورد و دو دختر از آنها به وجود آورد. از آن پس قریحه سرشار و طبع بلند او مشغول کار شد و گوهر‌های تابناک افکار خود را به سلک نظم کشید و اشخاصی که با وی نیکی کرده بودند، مورد سپاس قرار داده در ضمن اشعار نام آنها را ذکر کرد و شهرتش افزون شد. بزرگان یونان خواهش نمودند که به یونان رود. همر این دعوت را با کمال مسرت پذیرفت و به (ساموس) عظیمت نموده فصل زمستان را در آنجا گذرانید و در منازل اغنیا به سرودن شعر اشتغال پیدا کرد.

زمستان که گذشت عازم آتن شد و با جماعتی از اهالی (ساموس) سوار کشتی گردید تا به جزیره (بوس) رسید. کشتی نزدیک جزیره توقف کرد و همر را ناگهان دردی سخت عارض شد. به ساحل فرود آمد و چون دریا طوفانی بود کشتی هم نتوانست حرکت کند. اهالی جزیره که او را شناختند فرصت را غنیمت شمرده به زیارتش شتافتند و هرچند که همر مریض بود ولی طبیعت فیاض و کریم او، دقایق فلسفی و معلومات پرقیمتی را که در طول حیاتش فراگرفته بود افاضه می‌کرد و تشنگان زلال معرفت را از منهل دانش و بینش خود سیراب می‌نمود. اما چندان طول نکشید که شدت مرض او را از پا درانداخت و آخرین لحظات عمرش فرارسیده چشم بر هم گذارد.