لیور زمگراد در کتاب مغز ایدئولوژیزده تلاش میکند با شواهد علمی نشان دهد که ذهن ما چگونه میتواند مستعد تعصب و جزماندیشی (دُگماتیسم) باشد. این کتاب که برگزیدهی سال گاردین شد، از رابطهی مغز با ایدئولوژی پرده برمیدارد. نویسنده تاکید میکند که باورهای افراطی فقط در جامعه و تربیت خانوادگی ریشه ندارند، بلکه به جایی در سیمکشی مغز ما برمیگردند.
دربارهی کتاب مغز ایدئولوژیزده
چه اتفاقی بیفتد به باورتان شک میکنید؟ هر باوری! اگر پاسختان به این سوال قاطعانه این است که در باور شما شک راهی ندارد، باید خبر بدی به شما بدهیم. به نظر میرسد گرفتار تعصب شدهاید. لیور زمگراد در کتاب مغز ایدئولوژیزده از ایدئولوژیهای سیاسی، اجتماعی یا حتی دینی حرف نمیزند. او ساختاری را به تصویر میکشد که در آن هر چیزی میتواند یک عقیدهی رسوخناپذیر باشد.
وقتی حرف از افراطیگری یا ایدئولوژیهای متعصبانه میشود، بسته به اینکه سمت و سوی سیاسی یا اجتماعی خودمان چه باشد، سمت مقابل را دگم و جزماندیش میبینیم. واقعیت این است که محتوای طرفداری ما اهمیتی ندارد. نحوهی باور ما به آن است که میتواند تعیینکننده باشد. شاید فکر کنید اگر همیشه به باورهایمان شک داشته باشیم، دنیا دیگر جای قابلاعتمادی نخواهد بود. بله، دنیا جای قابلاعتمادی نیست. اگر ذهن ما پذیرفتن این عدم قطعیت را یاد نگرفته باشد، همیشه برای بقا به ستونی غیرقابلنفوذ نیاز خواهد داشت.
این ستون میتواند همان ایدئولوژیای باشد که گاهی برای معنا دادن به زندگی به آن تکیه میکنیم. ناتوانی در تحمل ابهام و مقاومت کردن در برابر اطلاعاتی که با چارچوب باورهای ما سازگار نیستند، نشانههایی آشکار در این زمینهاند. اینجا نقطهای مناسب برای شستوشوی مغزی است. یافتههای جدید در علوم اعصاب، روانشناسی شناختی، فلسفه و علوم سیاسی در پیوستگی یکدیگر نشان میدهند که گرایش به قطعیت ریشههای عمیقی در ساختار ذهن ما دارد و در علم عصبشناسی قابلبررسی است.

کتاب مغز ایدئولوژیزده؛ راهی برای رهایی از تعصب
ما آنقدرها هم که فکر میکنیم صاحب عقایدمان نیستیم. به عبارت دیگر، اعتقادات و باورهای ما، در زمینههای مختلف، از ما جدا نیستند. اگر اینطور نبود، خیلی راحت میتوانستیم نظام باورهایمان را تغییر دهیم. ما حتی وقتی چیزی از تغییر ایدئولوژی در اطرافمان میشنویم، گوشمان را تیز میکنیم که چرا و چگونهاش را بشنویم. حتی ممکن است کسی را ملامت کنیم که تن به تغییر داده و تا آخرین نفس پای عقیدهاش نمانده است.
بد نیست همین عبارت را به یاد بسپریم: «تا پای جان برای عقیده». این عبارت زنگ هشداری است که فریاد میزند در اعتقادات من، خبری از مدارا، انعطاف و همدلی نیست. ذهن آزاد، گرفتار بند چنین عباراتی نخواهد شد. نویسندهی کتاب مغز ایدئولوژیزده میکوشد بعد از بررسی انگارههای کلیشهای و رسوبکرده در مغز ما، راه رهایی از آنها را هم نشان دهد.
اگرچه تربیت خانوادگی، شرایط اجتماعی و تبلیغات سیاسی و مذهبی میتواند در دگماندیشی تاثیرگذار باشد، عنصر مهم دیگری هم وجود دارد که نباید نادیده گرفته شود: مغز. وجود برخی ویژگیهای شناختی و عصبی در مغز میتواند ما را مستعد پذیرش باورهای متعصبانه و خشک کند. هیچ فکرش را میکردید که ویژگیهای زیستی هم در اعتقاد راسخ شما موثر بوده باشند؟
قدرت تکرار در تفکر ایدئولوژیک
نویسنده با توضیح آزمایشی علمی در کتاب مغز ایدئولوژیزده، از نکتهای شگفتانگیز پرده برمیدارد. تکرار یک عمل، میتواند در ذهن ما راه را برای باور به مقصود پشت آن هموار کند. هر بار که عملی را تکرار میکنیم، مسیر پذیرشش در ذهنمان پررنگتر میشود و مسیرهای دیگر به مرور زمان بسته میشوند. این نکته میتواند بهخوبی توضیح دهد که چطور ممکن است بعضی آدمها چشمشان را به روی بعضی جنایتهای بشری ببندند و فقط سمت دیگر ماجرا را ببینند.
لیور زمگراد این نوید را به ما میدهد که محکوم به پذیرش این وضعیت نیستیم. انعطافپذیری شناختی راه نجاتی است که او معرفی میکند. اگر نشانههایی از تفکر بسته و تعصبآمیز را در خود میبینید، خرید کتاب مغز ایدئولوژیزده میتواند راهگشای شما باشد. این کتاب با ترجمهی مهدی شفا در نشر درنگ منتشر شده است.
جوایز و افتخارات کتاب مغز ایدئولوژیزده
- کتاب برگزیدهی گاردین
- کتاب برگزیدهی تلگراف
- نامزد جایزهی کتاب کسبوکار پورچلایت
نکوداشتهای کتاب مغز ایدئولوژیزده
- کتاب بر ریشههای شکلگیری تفکر ایدئولوژیک تمرکز دارد، اما درعینحال طیف گستردهای از موضوعات علوم پزشکی و اجتماعی، ازجمله فلسفه، دین و سیاست را نیز در بر میگیرد. لزوماً با تمام نتیجهگیریهای نویسنده موافق نبودم؛ روایت کتاب بیش از آنکه پاسخ بدهد، پرسشهای تازهای در ذهنم ایجاد کرد. بااینحال، چیزهای زیادی از آن آموختم؛ و این همان هدفی بود که هنگام شروع مطالعه دنبال میکردم. (کاربر گودریدز)
- کتاب مغز ایدئولوژیزده کاوشی تأملبرانگیز در بنیانهای شناختی و روانشناختی ایدئولوژی است. زمیگرود با تکیه بر پژوهشهای علوم اعصاب و روانشناسی، بررسی میکند که مغز ما چگونه باورهای ایدئولوژیکمان را شکل میدهد و در مقابل، این باورها چگونه بر مغز و شیوهی تفکرمان تأثیر میگذارند. او همچنین با استدلالهایی قانعکننده، بر اهمیت انعطافپذیری شناختی در پرورش ذهنی گشوده و تقویت همزیستی مسالمتآمیز اجتماعی تأکید میکند. (کاربر گودریدز)
کتاب مغز ایدئولوژیزده برای شما مناسب است اگر
- مباحث مربوط به علوم شناختی و روانشناسی برایتان جذاب است.
- دوست دارید دربارهی ریشههای تعصب و افراطیگری بیشتر بدانید.
- میخواهید با سازوکار شکلگیری عقیده و تغییرشان در ذهن آشنا شوید.
- به موضوع تفکر انتقادی و آشنایی با سوگیری شناختی علاقهمندید.
در بخشی از کتاب مغز ایدئولوژیزده: یافتههایی بنیادین در باب ذهن منعطف میخوانیم
ما معمولاً میگوییم فلانی ایدئولوژی «دارد»، گویی که ایدئولوژی شبیه یک چمدان یا مانند یک موز است. ایدئولوژیها، مثل اشیایی که میتوان نگهشان داشت، دوستشان داشت یا دورشان انداخت، و معمولاً پدیدههایی بیرون از وجود ما تصور میشوند. گاهی اوقات ایدئولوژی قدیمی را با یک ایدئولوژی تازهتر و درخشانتر عوض میکنیم، و گاهی هم به مبلغانی بدل میشویم که میکوشند ایدئولوژی خاصی را کف دست افراد مردد بگذارند: «بفرما این هم برای تو!»
ما به داد و ستد داراییهای ایدئولوژیکمان میپردازیم و به ارزش دستاوردهای جدید فکریمان میبالیم. بااینحال، شاید این تصور که ایدئولوژیها کالاهاییاند که در دست داریم، یا باریاند که حملشان میکنیم، یا بهنحوی بیرون از ما وجود دارند، کاملاً غلط باشد.
بله، البته که ما باورهایی را در اختیار داریم، منتها احتمال آن وجود دارد که در چنگال این باورها هم اسیر باشیم. این روزها قادریم به مدد ابزارهایی پیشرفته، پیامد تصلب ایدئولوژیک را تا سطح وجوه ادراکی، شناختی، فیزیولوژیکی و حتی فرایندهای عصبی مشاهده کنیم. بدنهای ما از ایدئولوژیهایی که ما را احاطه کردهاند مصون نیستند: باورهای ما در وجوه زیستشناختی ما هم بازتاب پیدا میکنند.
برخلاف ردپاهای برجایمانده در شنزار که با وزش نسیمی محو میشوند، ردپاهای ایدئولوژیک به این سادگیها محوشدنی نیستند. آخرین یافتههای علمی حاکی از آناند که مغز آدمی با شور و شعفی شگرف، اعتقادات ایدئولوژیک را در خود جذب میکند. هرچه باشد مغزهای ما اندامهایی خارقالعادهاند که بهراحتی و البته بهنحو خطرناکی، سریعاً از محیط خود میآموزند. پس هنگامی که در نظامهای جزماندیشانه غوطهور میشویم، بدنهای ما با میل و اشتیاق تعصبات حاکم بر چنین نظامهایی را جذب خود میکنند. تن دادن به قواعد و آیینهای تکراری، ذهن ما را کُند و منجمد میسازد.
بله
















