کتاب کودک فیلسوف اثر آلیسون گوپنیک (برنده جایزه‌ کتاب ناتیلوس)

کتاب کودک فیلسوف اثر آلیسون گوپنیک، پژوهشی خواندنی درباره‌ی ذهن کودک است که تصویری متفاوت از توانایی‌های شناختی، عاطفی و ذهنی آن‌ها ارائه می‌کند. این کتاب که در سال 2010 برنده‌ی جایزه‌ی کتاب ناتیلوس در دسته‌ی فرزندپروری شده، با تکیه بر یافته‌های جدید روان‌شناسی، علوم اعصاب و فلسفه نشان می‌دهد کودکان صرفاً بزرگسالانی ناقص نیستند، بلکه ذهن‌هایی پیچیده و توانمند دارند و به شیوه‌ای متفاوت جهان را تجربه و کشف می‌کنند.

درباره‌ی کتاب کودک فیلسوف

سال‌های نخست زندگی دوره‌ای منحصربه‌فرد برای یادگیری، کشف، تخیل و شکل‌گیری تجربه‌ی آگاهانه است. ذهن کودک نه نسخه‌ای ناقص از ذهن بزرگسال، بلکه نوعی ذهن متفاوت است که انعطاف‌پذیری، کنجکاوی و توانایی تجربه‌ی جهان از زوایای گوناگون را در بالاترین سطح خود دارد. آلیسون گوپنیک در کتاب کودک فیلسوف بر این ایده تمرکز کرده و تصور کودک به‌عنوان موجودی ناآگاه و صرفاً در حال آماده شدن برای بزرگسالی را به چالش می‌کشد.

گوپنیک در پی آن است که از خلال مطالعه‌ی ذهن کودک، به پرسش‌های بنیادی‌تری درباره‌ی انسان برسد: چگونه می‌آموزیم؟ چگونه جهان واقعی را از جهان‌های ممکن و خیالی متمایز می‌کنیم؟ آگاهی چگونه شکل می‌گیرد؟ «خود» و هویت چگونه ساخته می‌شوند؟ عشق، دلبستگی و اخلاق از چه مراحلی آغاز می‌شوند؟ و تجربه‌ی کودکی چه نقشی در شکل‌گیری انسان آینده دارد؟

برای پاسخ به این پرسش‌ها، آلیسون گوپنیک با تلفیق روانشناسی کودک با فلسفه و علوم اعصاب یافته‌های علمی درباره‌ی کودکان را به پرسش‌هایی درباره‌ی حقیقت، آگاهی، عشق، اخلاق و معنای زندگی پیوند می‌دهد.

کودک، تخیل و معنای زندگی

کتاب کودک فیلسوف از تخیل و بازی وانمودی کودکان آغاز می‌کند و نشان می‌دهد که توانایی تصور جهان‌های ممکن چگونه با خلاقیت، پیش‌بینی آینده و حتی فرایند کشف علمی ارتباط پیدا می‌کند. سپس به شیوه‌ی یادگیری و کشف حقیقت در کودکان، آگاهی و توجه نوزاد، حافظه و شکل‌گیری «خود» می‌پردازد و توضیح می‌دهد که تجربه‌های سال‌های نخست چگونه می‌توانند بر زندگی بزرگسالی اثر بگذارند.

در ادامه نویسنده به دلبستگی و عشق، شکل‌گیری هویت، خاستگاه اخلاق و در نهایت پرسش درباره‌ی معنای زندگی می‌رسد. به این ترتیب، کتاب از چگونگی شکل‌گیری ذهن و شناخت در کودکی فراتر می‌رود و به پرسش‌هایی بنیادین درباره‌ی انسان، روابط، اخلاق و معنی زندگی می‌پردازد.

کتاب‌های آلیسون گوپنیک عموماً به روان‌شناسی کودک و رشد ذهنی می‌پردازند؛ اما پرسش‌های این اثر تنها به دوران کودکی محدود نمی‌شود؛ بلکه گوپنیک با بررسی ذهن و تجربه‌ی کودکان نشان می‌دهد بسیاری از ویژگی‌های بنیادین انسان، از توانایی یادگیری و تخیل گرفته تا عشق، اخلاق، آگاهی و جست‌وجوی معنا، ریشه در سال‌های نخست زندگی دارند.

از این نظر، خرید کتاب کودک فیلسوف نشر سیوان با ترجمه‌ی محسن بهلولی فسخودی برای کسانی که می‌خواهند روان‌شناسی رشد و روان‌شناسی کودک را فراتر از توصیه‌های روزمره‌ی فرزندپروری بشناسند و با پیوند میان روان‌شناسی، فلسفه و علوم شناختی آشنا شوند، انتخابی ارزشمند خواهد بود.

نکوداشت‌های کتاب کودک فیلسوف

• صفحات این کتاب سرشار از مشاهده‌های تأمل‌برانگیز و بینش‌های هوشمندانه است. این کتاب جذاب را به همه‌ی والدینی که فرزند خردسال دارند و البته به هر کسی که زمانی نوزاد بوده است، توصیه می‌کنم. (گاردین)
• کتاب کودک فیلسوف حرف‌های جالبی برای گفتن دارد؛ مطالب آن روشن و صریح بیان شده‌اند و ذهن خواننده را به تأمل وامی‌دارند. این مطالب تأثیر خود را بر خواننده می‌گذارند. (دیلی میل)

کتاب کودک فیلسوف برای شما مناسب است اگر

• به مطالعه درباره‌ی روان‌شناسی کودک و سازوکارهای شکل‌گیری ذهن کودک علاقه دارید.
• می‌خواهید درباره‌ی رشد شناختی کودک، نحو‌ه‌ی یادگیری، تخیل، حافظه و شکل‌گیری هویت او مطالعه کنید.
• مطالعاتی که روان‌شناسی رشد را با علوم شناختی و فلسفه پیوند می‌زنند، برایتان جذابیت دارد.

در بخشی از کتاب کودک فیلسوف: آنچه ذهن کودکان به ما درباره حقیقت عشق و معنای زندگی می‌آموزد؛ چگونه کودکان جهان را دگرگون می‌کنند می‌خوانیم

دانشمندان، علاوه بر انجام مشاهدات، با انجام آزمایش نیز درباره ساختار علّی جهان می‌آموزند. در یک آزمایش، دانشمند عامدانه بر جهان اثر می‌گذارد، او مداخله می‌کند، درست همان‌طور که وقتی از دانش خود از جهان برای تغییر آن استفاده می‌کند، چنین می‌کند. اما در یک آزمایش، هدف، به‌وقوع‌پیوستنِ چیزی نیست، بلکه فهمیدنِ این است که چیزها چگونه به وقوع می‌پیوندند. دانشمند آگاهانه رویداد جدیدی را به وجود می‌آورد. او اسیدسولفوریک را به سدیم اضافه می‌کند، یا پنی‌سیلین را در ظرف کشت میکروب حاوی باکتری قرار می‌دهد و سپس مشاهده می‌کند که برای باقی جهان چه اتفاقی می‌افتد، چه رویدادهای دیگری به دنبال آن می‌آیند. او می‌تواند از این اطلاعات برای استنتاج درباره پیوندهای علّی میان سدیم و اسیدسولفوریک یا پنی‌سیلین و باکتری در جهان واقعی، حتی زمانی که در حال مداخله نیست، استفاده کند. او، مجهز به این نتایج، آنگاه می‌تواند به‌پیش رفته و جهان را به شیوه‌ای مؤثر و در مقیاسی بزرگ، تغییر دهد. برای مثال، او می‌تواند با تجویز پنی‌سیلین، سل و وبا را درمان کند.

هنگامی که ما صرفاً هم‌رخدادیِ دو رویداد را مشاهده می‌کنیم، همواره ممکن است که این به دلیل وجود یک علت مشترکِ پنهان باشد که ما از آن بی‌خبریم، شاید استرس روزمره باعث فشارخون بالا در افراد شود و همچنین باعث بیماری‌های قلبی در آن‌ها گردد. اما حال فرض کنید ما گروهی از افراد را در نظر بگیریم و به طور تصادفی به نیمی از آن‌ها دارویی بدهیم که فشار خونشان را پایین می‌آورد. اگر آن‌ها کمتر به بیماری قلبی مبتلا شوند، این باید به‌خاطر آن دارو باشد. از نظر ریاضی، می‌توانیم از مدل‌های شبکه بِیز استفاده کنیم تا نشان دهیم که این استنتاج‌ها درباره علیت، با الگوهای خاصی از نتایج تجربی، توجیه می‌شوند. ریاضی‌دانان همچنین می‌توانند نشان دهند که چرا آزمایشگری، روشی به طور خاص قدرتمند برای یادگیری درباره علل است که نتایجی بسیار دقیق‌تر از مشاهده صِرف، فراهم می‌کند. و این کار نشان می‌دهد که شما برای یادگیری درباره علل، مجبور نیستید آن نوع آزمایش‌های رسمی را که دانشمندان انجام می‌دهند، صورت دهید. دیگر انواعِ مداخله که بیشتر شبیه به بازی‌های کودکانه هستند نیز می‌توانند به ما در یادگیری کمک کنند.