کتاب این یک چپق نیست اثر میشل فوکو با ترجمه مانی حقیقی از نشر مرکز

نقطه‌ی آغاز کتاب این یک چپق نیست اثر میشل فوکو تابلویی از نقاش معروف سورئالیسم، رنه ماگریت به نام «خیانت تصویر» است. در این نقاشی به وضوح یک پیپ یا چپق دیده می‌شود، درحالی‌که زیر آن نوشته شده: این یک پیپ نیست. این تناقض ساده و طنزآمیز دستمایه‌ی اثر این فیلسوف فرانسوی قرن بیستم شده تا پرسش‌های عمیق‌تری مطرح کند: آیا تصویر یا نام یک چیز، خود آن چیز است؟ و به‌طور کلی رابطه‌ی بین آنچه دیده و شنیده می‌شود و آنچه در واقعیت وجود دارد چیست؟

درباره‌ی کتاب این یک چپق نیست

میشل فوکو (Michel Foucault) در کتاب این یک چپق نیست (Ceci n'est pas une pipe) تنها به تفسیر و توضیح یک نقاشی سورئالیستی نمی‌پردازد، بلکه ذهن مخاطب را به با این سوال درگیر می‌کند که سازوکار انعکاس سوژه در قالب تصویر یا زبان و محدودیت‌های آن چیست. او نشان می‌دهد فاصله‌ی میان خود واقعی شیء و تصویر یا واژه‌‌ای که به آن نسبت داده می‌شود، امکان شکل‌گیری معنا را فراهم می‌کند. بنابراین عبارت «این یک پیپ نیست.» تنها یک شوخی ساده نیست، بلکه تلنگری است برای واداشتن مخاطب به بازاندیشی درباره‌ی عادت‌ها و هر آنچه برایش بدیهی به شمار می‌آید.

تحلیل فلسفی نقاشی‌های رنه ماگریت

بررسی ارتباط کلاسیک بین شباهت و انعکاس، میشل فوکو را به این نقطه می‌رساند که نمی‌توان ساده‌اندیشانه تصویر را نسخه‌ای از واقعیت دانست. تصویر تنها از طریق مجموعه‌ای از قراردادها و نشانه‌ها برای ما یادآور شیء واقعی است. او همین استدلال را به حوزه‌ی زبان و واژه می‌برد و میان نام اشیا با خود واقعی‌شان فاصله‌ای در نظر می‌گیرد که به باور او برای فرایند معناپردازی ضروری است.

تفسیر نقاشی رنه ماگریت در کتاب این یک چپق نیست میشل فوکو از این منظر نشان می‌دهد که نقاش چگونه عادات و حافظه‌ی بصری مخاطبش را با ایجاد تناقض میان تصویر و نوشته به چالش می‌کشد.

میشل فوکو از مهم‌ترین متفکران قرن بیستم

پل میشل فوکو، فیلسوف، تاریخدان، روانشناس و جامعه‌شناس فرانسوی است که از کتاب‌های مشهور و پرمخاطب او می‌توان به نظم اشیا، نظم گفتمان، تاریخ جنون و تاریخ جنسیت اشاره کرد. او که از مهم‌ترین اندیشمندان قرن بیستم به شمار می‌رود، در آثار خود بیش از هر چیز به رابطه‌ی دانش، قدرت و سوژه علاقه نشان داده است. به باور او اعمال قدرت فقط از بالا و از سوی دولت‌ها اتفاق نمی‌افتد، بلکه زنجیره‌ای از روابط اجتماعی، سازمان‌ها، علوم مختلف و ساختارها باعث شکل‌گیری رفتارهای انسانی می‌شود.

خرید کتاب این یک چپق نیست برای علاقه‌مندان فلسفه‌ی هنر، زبان‌شناسی و نشانه‌شناسی جذاب خواهد بود. این اثر هرچند کوتاه است اما به روشنی شیوه‌ی اندیشیدن میشل فوکو را بازتاب می‌دهد: شروع از پرسشی ظاهرا ساده و حرکت به‌سوی مفاهیمی گسترده‌تر و عمیق‌تر درباره‌ی چگونگی شکل‌گیری معنا. مانی حقیقی این اثر را از زبان فرانسه به فارسی ترجمه کرده و نشر مرکز انتشار آن را برعهده داشته است.

نکوداشت‌های کتاب این یک چپق نیست

• کتاب این یک چپق نیست فقط برداشتی نو از ماگریت نیست، بلکه نمونه‌ای کامل برای آشنایی با اندیشه‌های میشل فوکو نیز هست؛ استاد تناقضات و از چهره‌های برجسته‌ی فرانسه. (New York Review of Books)
• نامه‌های ستایش‌آمیز ماگریت به آقای فوکو و تصاویر سیاه‌وسفید بسیاری از آثار ماگریت، این اثر را به مستندی جذاب و ارزشمند تبدیل کرده است. (نیویورک تایمز)

کتاب این یک چپق نیست برای شما مناسب است اگر

• به فلسفه‌ی هنر، نشانه‌شناسی در آثار تجسمی، زبان‌شناسی و فلسفه‌ی مدرن علاقه دارید.
• کتاب‌های میشل فوکو را مطالعه می‌کنید و رویکرد او را در فلسفه و جامعه‌شناسی می‌پسندید.
• نقاشی‌های معروف سورئالیسم شما را کنجکاو کرده و به تحلیل فلسفی آن‌ها علاقه دارید.
• تحلیل نقاشی این یک پیپ نیست اثر رنه ماگریت از دید فلسفی برایتان جذاب است.

در بخشی از کتاب این یک چپق نیست: با نقاشی‌هایی از رنه مگریت می‌خوانیم

نقاشى مگریت (و فعلا تنها از نسخه‌ى نخست مى‌گویم) به سادگىِ صفحه‌اى است برگرفته از یک خودآموز گیاه‌شناسى: تصویرى، و متنى که نامش مى‌گذارد. هیچ چیز سهل‌تر از بازشناختنِ چپقى که این سان کشیده شده نیست؛ هیچ چیز سهل‌تر از به زبان آوردنِ «نام چپق» نیست زبانمان به جاى ما به خوبى مى‌دانَدَش. اما آنچه این پیکره را حیرت‌انگیز مى‌کند، «تناقضِ» میان تصویر و متن نیست. و به دلیلى خوب: تناقض تنها میانِ دو گزاره، یا درون یک گزاره‌ى تنها مى‌تواند وجود داشته باشد. اما خوب مى‌بینیم که اینجا تنها یک گزاره هست، و این گزاره‌اى است که نمى‌تواند متناقض باشد، چرا که نهادِ گزاره ضمیر اشارى ساده‌اى است، پس آیا نادرست است، زیرا مصداقش آشکارا یک چپق آن را تصدیق نمى‌کند؟ اما چه کسى جداً خواهد گفت که آن مجموعه‌ى خطوط متقاطعِ بالاى متن به راستى یک چپق هست؟ آیا باید بگوییم: خداوندا! چه ساده‌لوحانه! این گزاره یکسره راست است، زیرا نقاشى‌اى که چپقى را باز مى‌نماید، آشکارا، به خودى خود، یک چپق نیست؟ با این حال، سنتى زبانى وجود دارد: این نقاشى چیست؟ گوساله‌اى است، مربعى، گلى. و این رسمى بى‌پایه نیست، چرا که تمامىِ کارکرد چنان نقاشىِ ساده و دبستانى‌اى فراخواندنِ بازشناخته شدن است، و راه گشودن براى شى‌ء بازنمایى شده تا بدون تردید و ابهام نمایان شود. مهم نیست که این نهشتى مادى است، بر ورق کاغذى یا تخته‌سیاهى، از کمى سرب سیاه یا لایه‌ى نازکى از گچ؛ همچو پیکان یا انگشت اشاره‌اى چپقى خاص در دوردست یا جایى دیگر را «نشانه» نمى‌گیرد؛ یک چپق هست.

آنچه گمراه‌مان مى‌کند ناگزیرىِ پیوند زدنِ متن است به نقاشى (همان کارى که ضمیر اشارى، معناى واژه‌ى چپق، و شباهت تصویر، ما را به آن فرامى‌خوانند) و ناممکن بودن تعیین طرحى که به ما اجازه دهد تا بگوییم این ادعا درست است، یا نادرست، یا متناقض.