کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین اثر تزوتان تودوروف از نشر مرکز

کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین گزیده‌ای تحلیلی از نظریه باختین، منتقد و فیلسوف بزرگ روس، است که به قلم تزوتان تودوروف به رشته‌ی تحریر درآمده. در این اثر، پس از مرور زندگی‌نامه‌ی باختین، با مهم‌ترین نظریات او شامل چندصدایی (پلی‌فونی)، بینامتنیت و... آشنا می‌شویم و نگاهی جامع نسبت به این اندیشمند قرن بیستم پیدا می‌کنیم. این کتاب برای کسانی که به نظریۀ ادبیات تودوروف و جریان‌های فکری مؤثر بر نقد ادبی مدرن علاقه دارند، اثری قابل‌توجه است.

درباره‌ی کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین

نگاه کردن به جهان با چشم‌های باختین؛ تزوتان تودوروف (Tzvetan Todorov)، ادیب و مورخ بلغاری در کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین (Mikhail Bakhtin: The Dialogical Principle)، بیش از آنکه به بیوگرافی باختین و یا معرفی نظریات او پرداخته باشد، کوشیده تا جهان‌بینی این اندیشمند بزرگ را برای خوانندگان خود بازسازی کند.

آثار تزوتان تودوروف در بسیاری از موارد به پیوند میان ادبیات، زبان و اندیشه توجه دارند و کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین نیز از همین منظر اهمیت پیدا کرده است. او در مقدمه‌ی این اثر، تصمیم می‌گیرد پیش از هر چیز «صدای» باختین شنیده شود؛ بنابراین، از حاشیه‌پردازی و تفسیرهای اضافی فاصله می‌گیرد و می‌کوشد اندیشه‌ای را که در طول سال‌ها، در متون گوناگون و گاه با نام‌های متفاوت منتشر شده، دوباره در برابر خواننده قرار دهد.

نویسنده برای اینکه مخاطب بتواند نظریات پیچیده‌ی باختین را درک کند، ساختار کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین را با معرفی باختین و زندگی او آغاز کرده است. در ادامه، مخاطب به طور مستقیم با گفتار باختین روبه‌رو می‌شود و در نهایت به بخش‌های بینامتنی و تاریخ‌ادبیات می‌رسد. نظریه دیگربودگی، بخش پایانی این اثر است که در آن تصویری فلسفی از انسان خلق می‌شود. در این مسیر، نظریه میخائیل باختین نه به‌عنوان مجموعه‌ای از اصطلاحات جداگانه، بلکه همچون شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته از ایده‌ها معرفی می‌شود.

نگاهی به باختین در بافت اجتماعی و تاریخی روسیه

در ارجاعات و بررسی‌های آکادمیک، عموما ما با باختینی مواجه هستیم که در خلأ فکر می‌کند و نظریات مهم خود را نیز صرفا در مواجهه با متن خلق کرده است. کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین اما نگاهی جدید به این نظریه‌پرداز مهم روسی انداخته است.

براین‌اساس، نویسنده‌ی کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین می‌کوشد که باختین را در فضای پرآشوب روسیه پس از انقلاب معرفی کند. از این منظر، مخاطب با حلقه‌های فکری، دوستی‌ها و همکاری‌های باختین با چهره‌هایی چون والنتین وولوشینف و پاول مدودف آشنا می‌شود و مسیری را طی می‌کند که به شناخت عمیق‌تری از باختین منتهی خواهد شد.

تزوتان تودوروف در این بخش نشان می‌دهد که باختین متفکری منزوی و جدا از زمانه خود نبود؛ بلکه اندیشه او در گفت‌وگو با فلسفه، زبان‌شناسی، زیبایی‌شناسی و مسائل اجتماعی زمانه‌اش شکل گرفته است. از همین‌جا است که یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب آشکار می‌شود؛ گویا باختین خود نمونه‌ای از همان جهانی است که نظریاتش توصیف می‌کنند، جهانی که در آن هیچ اندیشه‌ای در خلأ شکل نمی‌گیرد و همه چیز محصول یک گفتگو (دیالوگ) است. این نگاه، ارتباط او با فرمالیسم روسی و دیگر جریان‌های فکری و ادبی زمانه را نیز برای خواننده معنادارتر می‌کند.

تفاوت علوم انسانی و علوم تجربی از نگاه میخائیل باختین

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین زمانی آغاز می‌شود که نویسنده به مسئله‌ی شناخت در علوم‌انسانی می‌پردازد. در منطق باختین، «موضوع مطالعه» در علوم‌انسانی بزرگ‌ترین وجه تمایز با علوم‌تجربی است. در علوم‌تجربی عموما ما با یک شیء بی‌جان یا بی‌منطق و احساس روبه‌رو هستیم، اما در علوم‌انسانی موضوع مطالعه انسانی است که سخن می‌گوید، معنا تولید می‌کند و می‌تواند در مواجهه با پژوهش پاسخگو باشد.

بنابراین، متن ادبیات یا انسان را نمی‌توان صرفا به مجموعه‌ای از داده‌ها یا حالات روانی فروکاست. این دیدگاه کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین نقدی ساختاری و جدی به وسوسه‌ی علمی کردن علوم‌انسانی وارد کرده است. میخائیل باختین به‌جای آنکه پژوهشگر را در موقعیت ناظری بی‌طرف قرار دهد، رابطه‌ی «من» و «دیگری» را به‌عنوان مهم‌ترین بخش شناخت معرفی می‌کند. در این دیدگاه، فهمیدن نوعی رابطه است که بدون حضور دیگری هرگز کامل نمی‌شود.

وقتی «زبان» چیزی بیش از واژه‌ها و کلمات است

کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین در فصل نظریه گفتار، وارد کلیدی‌ترین موضوع خود می‌شود. در این بخش است که گفتگویی بودن باختین صورت روشن‌تری در نظر مخاطب پیدا می‌کند. به باور باختین، سخن هیچ‌گاه در خلأ خلق نمی‌شود و همواره در زهدان موقعیت‌های اجتماعی است که متولد می‌شود.

کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین مطرح می‌کند که هر سخن در موقعیتی اجتماعی شکل می‌گیرد، مخاطبی دارد و به گفته‌های پیشین و پس از خود پاسخ می‌دهد؛ بنابراین، معنا چیزی نیست که گوینده آن را مانند بسته‌ای آماده به شنونده تحویل دهد؛ بلکه خود متأثر یا مولود رابطه‌ای است که میان گوینده و مخاطب شکل گرفته یا می‌گیرد. این همان بستری است که نظریه منطق مکالمه‌ای باختین در آن معنا پیدا می‌کند.

فراتر از این، کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین عنوان می‌کند که گوینده و شنونده اساساً در جریان گفتار و در نسبت با یکدیگر شکل می‌گیرند و شاید به همین دلیل است که او زبان را موجودی کاملا زنده و اجتماعی می‌داند، نه مجموعه‌ای ایستا و بی‌جان از نشانه‌های قراردادی. قدرت این نظریه‌ی مهم در پیامدهای آن است؛ آنجا که نتیجه می‌گیرد اگر هر سخن دررابطه‌با سخنان دیگر معنا پیدا کند، پس احتمالا هیچ متن و هیچ صدایی کاملا مستقل نیست!

داستایوفسکی و نظریه چندصدایی باختین

یکی از درخشان‌ترین بخش‌های کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین، در فصل بینامتنی شکل گرفته است. تزوتان تودوروف به پشتوانه‌ی نظریات باختین ثابت می‌کند که رمان بیش از هر نوع ادبی دیگر واجد خصلت گفتگویی است. در این تعریف، رمان تنها داستان انسان‌ها نیست؛ بلکه قصه‌ی زبان‌هایی است که بشر با آن‌ها جهان خود را ساخته است. به همین دلیل، نظریه رمان در اندیشه باختین جایگاهی محوری دارد.

در این بخش از کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین، نویسنده مطرح می‌کند که علت ارادت خاص باختین به داستایوفسکی شاید همین مسئله بوده است. در داستان‌های فئودور داستایوفسکی، سخن شخصیت‌ها صرفا ابزاری برای معرفی آن‌ها نیست؛ کاراکترها با سخن‌گفتن در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند؛ چالش‌آفرینی می‌کنند و بر معنای یکدیگر اثر می‌گذارند.

از این منظر آثار داستایوفسکی به‌عنوان یکی از بهترین مثال‌ها برای شناخت جهان‌بینی باختین مطرح شده است. نظریه چندصدایی باختین نیز در همین بررسی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ زیرا صداهای گوناگون شخصیت‌ها قرار نیست صرفا در خدمت صدای واحد نویسنده باشند.

دیگربودگی؛ کلید فهم اندیشه باختین

بخش پایانی کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین، جایی است که تمام پیش‌فرض‌های اصل گفتگویی باختین معنا می‌شود. نویسنده، در این بخش مسیر اصلی مباحث کتاب را به دیگربودگی می‌رساند؛ مفهومی که به باور تزوتان تودوروف کلید فهم انسان‌شناسی فلسفی باختین است.

نویسنده در کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین عنوان می‌کند که انسان موجودی کامل و بسته در خود نیست. او نشان می‌دهد که ما انسان‌ها برای دیدن خود به دیگری نیاز داریم؛ چرا که بخش مهمی که از تصویر خود داریم تنها از چشم دیگری قابل‌دیدن است.

این ایده کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین در آفرینش هنری نیز اهمیت پیدا می‌کند. هنرمند باید بتواند خود را از جایگاه دیگری ببیند، به جهان شخصیت نزدیک شود، اما در آن حل نشود و دوباره به جایگاه خویش بازگردد؛ بنابراین فاصله میان «من» و «دیگری» مانع شناخت نیست؛ بلکه شرط لازم برای آن است.

این اثر توسط داریوش کریمی به فارسی برگردانده شده و باهمت نشر مرکز در اختیار ادب‌دوستان فارسی قرار گرفته است. با خرید کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین، شناخت جامعی از این نظریه‌پرداز بزرگ روس پیدا خواهید کرد و با بخشی مهم از تاریخ اندیشه ادبی قرن بیستم آشنا خواهید شد.

کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین برای شما مناسب است اگر

• به نقد ادبی علاقه دارید و قصد دارید کتابی در مورد یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان قرن بیستم بخوانید.
• با نظریات باختین آشنایی دارید و قصد دارید منبعی جامع از نظریات و تفسیر نظریات او را در بین کتاب‌های تزوتان تودوروف مطالعه کنید.
• به نظریه ادبیات تودوروف، نظریه رمان و جریان‌های فکری مؤثر بر شکل‌گیری نقد ادبی مدرن علاقه‌مند هستید و می‌خواهید با اندیشه‌های باختین در بستری منسجم‌تر آشنا شوید.

در بخشی از کتاب منطق گفتگویی میخائیل باختین می‌خوانیم

موضوع مشترکِ تمامی علوم‌انسانی متن است. اما علوم‌انسانی متعدد هستند و نمی‌توان آن‌ها را تنها به یک‌شکل واحد تقلیل داد. معرفت‌شناسی علم به‌درستی تصریح می‌کند که نه یک موضوع واقعی از پیش موجود، بلکه موضوع تحت شناسایی است که به علم تعین می‌دهد و این وقتی ظهور می‌کند که در برابر همان موضوع چشم‌اندازی متفاوت اختیار می‌کنیم:

باید پس از نشان‌دادن موضوع واقعی به‌سوی تعیین دقیق مرزهای موضوع‌های پژوهش علمی حرکت کنیم. موضوع واقعی انسان اجتماعی است که سخن می‌گوید و از طریق دیگر وسایل ابراز وجود می‌کند.

زبان و سخن تقریباً تمامیت زندگی انسانی را در بر دارد، اما نباید پنداشت که این واقعیت فراگیر و چندجانبه می‌تواند موضوع تنها یک دانش، یعنی زبان‌شناسی، باشد و منحصراً از راه شیوه‌های زبان‌شناختی به فهم درآید.

از میان دیدگاه‌های موجود که امکان دقت نظر در این موضوع منحصربه‌فرد را فراهم می‌آورند دو دیدگاه به طور اخص توجه باختین را جلب می‌کند: یکی زبان‌شناسی و دیگر حوزه فکری‌ای که مقدمتاً با نام خاصی مشخص نمی‌شود (مگر این‌که آن را جامعه‌شناسی بنامیم) اما باختین در آثار متأخرش آن را Metalingvistika می‌نامد که به فرازبان‌شناسی ترجمه می‌کنیم تا از آشفتگی احتمالی حذر شود. شاید لفظ رایجی که بیش‌ترین همخوانی را با منظور باختین داراست، «کاربردشناسی زبان» باشد، و زیاده‌روی نیست اگر باختین را بنیان‌گذار این رشته در عصر خود بنامیم.