کتاب بودن یا نبودن اثر علیرضا کوشک جلالی، اقتباسی آزاد از فیلمی به همین نام است که ارنست لوبیچ آلمانی آن را در سال 1942 ساخت. کوشک جلالی نمایشنامهنویس و کارگردانی ایرانی مقیم آلمان، داستان فیلم را برای اجرای صحنهای آماده کرده و ماجرای گروه تئاتری را روایت میکند که در دوران جنگ جهانی دوم مجبور به بازی در تئاتر مرگ و زندگی میشوند.
دربارهی کتاب بودن یا نبودن
علیرضا کوشک جلالی این نمایشنامه را بر اساس یکی از شاهکارهای کمدی سیاه تاریخ سینما نوشته است؛ اثری که چون در سالهای همان جنگ ساخته شد، از آن با عنوان اثری جسورانه یاد میشود. این فضا در نمایشنامه بودن یا نبودن هم حفظ میشود. بهخصوص که استفاده از طنز تلخ و گروتسک و مضامین اجتماعی-سیاسی از ویژگیهای کلی سبک نویسنده نیز به شمار میرود.
حتماً شما هم با دیدن عنوان این کتاب به یاد مونولوگ معروف هملت افتادهاید. «بودن یا نبودن؛ مسئله این است.» این نمایشنامه ضمن اشاره به آن عبارت، پرسشی عمیق را مطرح میکند که ممکن است در شرایط بحرانی وجودیترین سوال ممکن باشد: تسلیم شدن یا ایستادن و جنگیدن در زمانی که جان انسان برای قدرتهای سرکوبگر بیارزشترین چیز است؟

تئاتر در سایهی نازیسم
ماجرای کتاب بودن یا نبودن در سالهای جنگ جهانی دوم میگذرد. قبل و بعد از حملهی نازیها در سال 1939 و اشغال لهستان به دست نازیها بستر روایت این نمایش است. گروه تئاتر مشهوری با ستارههای نمایششان مشغول تمرین تئاتری به نام گشتاپو هستند که در آن هیتلر و نیروهایش آشکارا به سخره گرفته میشوند. اما دولت لهستان اجازهی اجرای این نمایش را صادر نمیکند و این بازیگران در ورشو، در شرایطی قرار میگیرند که برای زنده ماندن و مقاومت دربرابر رژیم نازیها مجبورند نقشهایی را بازی کنند که هیچگاه فکرش را هم نمیکردند.
درواقع بازیگران صحنهی این نمایش مبارزه را در پوششی از هنر میپیچند تا بتوانند به مقاومت ادامه دهند. در خلال نمایشنامه مرز اجرای روی صحنه و واقعیت محو میشود. عنصر اصلی در این اثر همین نقش بازی کردن است.
این نمایشنامهی ایرانی در پنج پرده نگاشته شده و نشر قطره آن را در مجموعهی نمایشنامههای ایرانی چاپ کرده است. سلطهی فضای خفقان و ترس در تلفیق با طنز موجود در اثر متنی را میسازد که خواننده بیچونوچرا از خواندنش لذت خواهد برد.
البته اگر نمایشنامهی دیگری از علیرضا کوشک جلالی خوانده باشید، حتماً با فضای آثار او و سبک نگارشش آشنایید و خرید کتاب بودن یا نبودن را از دست نخواهید داد.
کتاب بودن یا نبودن برای شما مناسب است اگر
- دانشجوی تئاتر هستید و میخواهید از نویسندههای ایرانی مجرب نمایشنامه بخوانید.
- به نمایشنامههای اقتباسی علاقهمندید.
- فیلم بودن یا نبودن ارنست لوبیچ را دیدهاید.
در بخشی از کتاب بودن یا نبودن: براساس فیلم «بودن یا نبودن» به کارگردانی ارنست لوبیچ میخوانیم
راوی: یک جنایتکار جنگی، بدون هیچ هشداری، به لهستان غمگین حمله کرد. لهستان در عرض یک سال منهدم و روح میلیونها نفر تسخیر شد. وجببهوجب لهستان در اشغال سربازان آلمانی بود. کشتار در لهستان با نام ارهارد، افسر بیرحم گشتاپو، گره خورده بود: ارهارد پاسخ هر معترضی را با گلوله میداد. در سال 1940 تئاتر پولسکی بسته شد. بازیگران بیکار شده بودند و برف پارو میکردند تا لقمهای نان به دست آورند.
گرونبرگ و کازیمیر در حال برف پارو کردناند.
گرونبرگ: (در نقش شایلوک تاجر ونیزی) «مگر ما چشم نداریم؟ مگر ما دست نداریم؟ مگر ما اعضای بدن نداریم؟ احساس هیجان و علاقه نداریم؟ ما غذا نمیخوریم؟ اگر غیرآریایی از اسب به زمین بخورد، آسیب نمیبیند؟ کمونیست به همان امراض دچار نمیشود؟ سوسیالیست به همان شیوهها مداوا نمیشود؟ یهودی در تابستان و زمستان گرم و سرد نمیشود؟ اگر خنجر به پهلوی یک کولی فروکنید، زخمی نمیشود؟ اگر ما را قلقلک دهید، نمیخندیم؟ ما چه کنیم که مثل شما نیستیم؟»
کازیمیر: اگه این نقش رو بهت میدادن، صحنه رو به آتیش میکشیدی!
گرونبرگ: اما همیشه نقش نگهبان نیزهدار رو به ما میدن.
کازیمیر: همون هم دیگه گیرمون نمیآد. نیزههامون شده پارو...
بله

















