کتاب جمهوری جهانی ادبیات اثر پاسکال کازانووا؛ نشر مرکز

کتاب جمهوری جهانی ادبیات اثر پاسکال کازانووا پژوهشی است که می‌کوشد ادبیات را فراتر از مرزهای ملی و سیاسی بررسی کند. کازانووا در این کتاب تصویری از یک «فضای ادبی بین‌المللی» ارائه می‌دهد؛ فضایی که در آن زبان‌ها، ملت‌ها، آثار و نویسندگانْ درگیر رقابت، سلطه، ترجمه و تلاش برای دستیابی به استقلال و اعتبار ادبی‌اند.

درباره‌ی کتاب جمهوری جهانی ادبیات

در نگاه رایج در مطالعات ادبی، ادبیات اغلب در چارچوب مرزهای ملی و تاریخی هر کشور بررسی می‌شود؛ اما پاسکال کازانووا (Pascale Casanova) در کتاب جمهوری جهانی ادبیات (The World Republic of Letters) می‌پرسد چگونه می‌توان مجموعه‌ی عظیم آثار ادبی جهان را درک و تحلیل کرد؟

او تلاش می‌کند ادبیات را فراتر از مرزهای ملی و از زاویه‌ای جهانی بررسی کند و به ارتباط، رقابت و مناسبات قدرت میان ادبیات‌های مختلف توجه نشان دهد. پاسکال کازانووا در این مسیر ابزارهایی از نقد و نظریه ادبی و جامعه‌شناسی ادبیات را به کار می‌گیرد.

برودل و بوردیو، الهام‌بخش جمهوری جهانی ادبیات

کازانووا در شکل دادن به چارچوب نظری کتابش از اندیشه‌های فرنان برودل و پیر بوردیو الهام می‌گیرد. وی با وام گرفتن مفهوم «اقتصاد - جهان» از برودل و مفهوم «میدان» از بوردیو، از وجود نوعی «ادبیات جهان» سخن می‌گوید. از نظر او، فضای ادبی بین‌المللی تا حدودی از جهان روزمره و کشمکش‌های سیاسی مستقل است و قوانین و مرزهای آن را نمی‌توان صرفاً بر اساس مرزهای سیاسی توضیح داد.

با این حال، این فضا نیز خالی از مناسبات قدرت نیست؛ بلکه نوعی سلطه‌ی ادبی در آن وجود دارد که موجب می‌شود زبان‌ها و ادبیات‌های مسلط در موقعیتی برتر قرار گیرند و ادبیات‌های کوچک‌تر برای کسب اعتبار و استقلال ادبی با دشواری بیشتری روبه‌رو شوند. پاسکال کازانووا از این منظر تلاش می‌کند هم وابستگی ادبیات به تاریخ و سیاست و هم استقلال نسبی آن را توضیح دهد.

تاریخ ادبیات جهان؛ از لاتین تا فرانسه و آلمان

در کتاب جمهوری جهانی ادبیات پاسکال کازانووا برای آنکه شکل‌گیری تاریخ جهانی ادبیات را توضیح دهد، پیدایش تدریجی فضای ادبی جهان را در یک فرآیند تاریخی بلندمدت دنبال می‌کند. او در بررسی خود سه دوره‌ی اصلی را در تکوین تاریخ ادبیات جهان برجسته می‌کند: دوره‌ی لاتین، دوره‌ی فرانسوی و دوره‌ی آلمانی.

همچنین کازانووا شکل‌گیری زبان‌های ادبی، بنیادهای ملی ادبیات، رقابت میان زبان‌های مسلط، ملی‌گرایی ادبی، ادبیات‌های کوچک و مناطق ادبی را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه ادبیات‌ها برای رهایی از وابستگی و دستیابی به جایگاهی مستقل در فضای جهانی ادبیات مبارزه کرده‌اند. کازانووا در بخش مهمی از کتاب به سه چهره‌ی برجسته‌ی ادبیات جهان، کافکا، جویس و فاکنر اشاره و نقش و جایگاه آن‌ها را در شکل‌گیری و تحول فضای ادبی جهان بررسی می‌کند.

کازانووا نشان می‌دهد که ادبیات جهان مجموعه‌ای بی‌طرف و هم‌سطح از آثار و نویسندگان نیست؛ بلکه فضایی تاریخی است که در آن قدرت، زبان، ترجمه، ملیت، مرکز و حاشیه و میزان برخورداری از سرمایه‌ی ادبی بر جایگاه آثار و نویسندگان تأثیر می‌گذارند.

شاپور اعتماد این کتاب را به فارسی ترجمه و فرصتی فراهم کرده تا خوانندگان فارسی‌زبان ادبیات را هم‌زمان از دو منظر متن و تاریخ ببینند و بفهمند که چگونه نویسندگان و ادبیات‌های مختلف در کشمکش برای کسب اعتبار، استقلال و حضور در فضای ادبی جهان جا گرفته‌اند.

خرید کتاب جمهوری جهانی ادبیات نشر مرکز اثری مهم و راهگشا برای کسانی است که می‌خواهند نظام جهانی ادبیات را بهتر درک کنند و با جایگاه ادبیات جهان، مناسبات قدرت و شکل‌گیری تاریخ جهانی ادبیات آشنا شوند.

نکوداشت‌های کتاب جمهوری جهانی ادبیات

• پاسکال کازانووا، به‌عنوان یک پژوهشگر، در مطالعه‌ی امر استثنایی تخصص دارد. او افزون بر دانش ادبی‌ای که از نظر گستره و عمق، کم‌نظیر است، از دانش نظری بسیار گسترده نیز برخوردار است و آن را با اقتدار فراوان به کار می‌گیرد. او در پرداختن به این موضوع عظیم، یعنی شبکه‌ی روابطی که جمهوری جهانی ادبیات را شکل می‌دهند، خود را با چالشی دشوار روبه‌رو کرده است: ساختن و آزمودن تجربی الگویی نظری برای «بافتار امر جهان‌شمول». (پیر بوردیو)
• کتابی نسبتاً درخشان... بخش‌های ادبیات در دانشگاه‌ها تقریباً همیشه بر اساس زبان و کشور سازمان‌دهی می‌شوند، اما کتاب کازانووا دلایل بسیاری به ما می‌دهد تا تردید کنیم که آیا این تقسیم‌بندی واقعاً شیوه‌ی کارکرد ادبیات را بازتاب می‌دهد یا نه. برای مثال، او روایتی بسیار خوب از تأثیر بین‌المللی فاکنر ارائه می‌کند؛ تأثیری که پس از ترجمه‌ی رمان‌های او به زبان فرانسوی شکل گرفت. (نیویورکر)

کتاب جمهوری جهانی ادبیات برای شما مناسب است اگر

• به دنبال کتابی برجسته در حوزه‌ی نقد ادبی هستید.
• به مباحث نظری ادبیات علاقه دارید و می‌خواهید ادبیات را در ارتباط با تاریخ و جامعه بررسی کنید.
• به تاریخ جهانی ادبیات علاقه‌مندید و می‌خواهید شکل‌گیری فضای ادبی بین‌المللی و روابط میان ادبیات‌های مختلف را بشناسید.
• در حوزه‌ی جامعه‌شناسی ادبیات مطالعه می‌کنید و می‌خواهید با مفاهیمی مانند سرمایه‌ی ادبی، سلطه‌ی ادبی، ادبیات‌های کوچک و نظام جهانی ادبیات آشنا شوید.

در بخشی از کتاب جمهوری جهانی ادبیات می‌خوانیم

نخستین و مهم‌ترین کسی که به استانده کردن زبان و شعر پرداخت به یقین فرانسوا دو مالرب (1555-1628) بود. به همین دلیل او دومین انقلابی بزرگ زبان فرانسه است، و گرچه با زیبایی‌شناسی پلیاد و سبک شعر دپورت یکی از شاگردان رونسار مخالف بود، ولی می‌توان کار او را ادامۀ دقیق برنامۀ دوبله دانست، لااقل به این دلیل که همان هدف «اغنای» فرانسوی را به وسائل دیگری تعقیب کرد. البته مالرب اهل نوآوری بود و توانست برای گریز از مسألۀ تقلید راهی کشف بکند: پس از وارد کردن اقلام مورد نیاز از لاتین، می‌توان تفاوت‌های حقیقی میان دو زبان را مورد تأکید قرار داد.

همان‌طور که همه می‌دانند مالرب دامن زدن به کاربردی پرداخته‌شده از زبان گفتاری را امری ضروری می‌دانست و برای آن تقدم [تام] قائل بود. او کوشش کرد تا یک «نثر شفاهی» ابداع کند که بتواند «زیبایی»، «شیرینی»، و «طبیعی بودن» منحصر به زبان فرانسوی را بازآفریند و در عین حال به وضع هنجارهای «بیان صحیح» یاری برساند، چنین زبان گفتاری طبعاً در تقابل قرار می‌گیرد با انتزاع زبانی که صرفاً مکتوب است، و درست به همین دلیل مرده به شمار می‌آید: یعنی زبان لاتین. مضافاً مالرب توانست مثل دوبله، با قیام علیه هر دو سنت، انقلابی ادبی بکند: از یک سو قیام علیه شعر محفلی و تصنعی درباری‌ها و نظم فضلا و شاعران نئولاتین (شاگردش راکان به یاد می‌آورد که «با تمسخر نسبت به کسانی که به لاتین می‌نوشتند او می‌گفت اگر ویرژیل و هوراس زنده می‌شدند، بوربُن و سیرمون را به تازیانه می‌گرفتند»)؛ و، از سوی دیگر، ‌قیام علیه سنت تجربه و عمل اخلاف پلیاد که بدون هیچ قیدوبندی از کلمات گویش‌های مختلف و از نحو بسیار پیچیده‌ای استفاده می‌کردند و اهل شهود بودند.