کتاب ماکس وبر و اسلام اثر برایان ترنر با ترجمه سعید وصالی از نشر مرکز

نگاهی متفاوت به اسلام از دریچه جامعه‌شناسی ماکس وبر. برایان ترنر در کتاب ماکس وبر و اسلام با بررسی دیدگاه وبر درباره‌ی اسلام، مفاهیمی مانند کاریزما، قانون، شهر، اقتدار دینی و دنیوی شدن را دنبال کرده و در نهایت، ظرفیت و محدودیت‌های اندیشه وبر برای فهم جامعه اسلامی را به شکلی انتقادی بررسی می‌کند.

درباره‌ی کتاب ماکس وبر و اسلام

نگاه ماکس وبر به دین، جامعه و شکل‌گیری جهان مدرن، بیش از آنکه از زاویه‌ی تأثیرگذاری دین بر زندگی انسان‌ها باشد، واکاوی چگونگی فرایندی است که در آن، باورها به شکل‌گیری کنش اجتماعی، ساختار سیاسی، قانون، اقتصاد و به‌طور کلی تحول جوامع می‌انجامند. اما برایان ترنر کتاب ماکس وبر و اسلام را در پاسخ به این پرسش آغاز می‌کند که آیا ابزارهای مفهومی وبر در تحلیل جوامع غربی می‌تواند پیچیدگی‌های جامعه‌ی اسلامی را هم توضیح دهد؟

این اثر فراتر از شرح گزارش‌گونه‌ی دیدگاه ماکس وبر درباره‌ی اسلام، به سنجش توانایی‌ها و محدودیت‌های این نگاه در برابر تاریخ و ساختار اجتماعی جوامع اسلامی می‌پردازد تا با رویکردی انتقادی نگاه ماکس وبر به اسلام را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد.

جامعه‌شناسی اسلام از دید ماکس وبر

برایان ترنر در اولین قدم، از تفسیر ماکس وبر درباره‌ی اسلام آغاز می‌کند و سپس مفاهیم کاریزما و مبادی اسلام، رابطه‌ی خدا با انسان و تمایز میان قدیس و شیخ را تبیین می‌کند تا نگاه جامعه‌شناختی وبر را برایمان قابل درک کند. او در این بخش از کتاب ماکس وبر و اسلام، تلاش می‌کند تا نشان دهد که وقتی اسلام در چارچوب مفاهیم جامعه‌شناختی وبر قرار می‌گیرد، چه پرسش‌هایی در باب اقتدار دینی، شخصیت‌های کاریزماتیک و رابطه‌ی انسان با امر الهی شکل می‌گیرد.

در بخش دوم، نویسنده دامنه‌ی بحث را گسترده‌تر می‌کند و اسلام را ورای یک نظام اعتقادی، در ارتباط با ساختارهای اجتماعی، سیاسی و حقوقی بررسی می‌کند و از این رهگذر، بحث از مفاهیم دینی به ساختارهای تاریخی و اجتماعی می‌رسد و موضوعاتی نظیر نظام موروثی، جانشینی کراماتی، اسلام و شهر و اسلام و زوال عثمانیان را روشن می‌کند.

اندیشه وبر و دگرگونی‌های اسلامی

کتاب ماکس وبر و اسلام نشر مرکز که با تلاش سعید وصالی به فارسی برگردانده شده، در آخرین بخش با مباحثی نظیر اصلاح‌طلبی اسلامی و جامعه‌شناسی انگیزه‌ها، اسلام و دنیوی شدن و ارتباط مارکس، وبر و اسلام نگاه انتقادی نویسنده را کامل می‌کند. به این ترتیب درمی‌یابیم که برایان ترنر تنها قصد نداشته که به گفته‌های وبر درباره‌ی اسلام بپردازد، بلکه در پی پاسخ به پرسش مهم‌تری است؛ اینکه برای فهم اسلام، جامعه اسلامی و دگرگونی‌های آن، نظریه وبر تا کجا راهگشاست؟

نمی‌توان انکار کرد که اهمیت این اثر در رفت‌وآمدی است که نویسنده میان موضوع و نظریه انجام می‌دهد. چراکه در این مسیر علاوه‌بر اینکه زمینه‌ای برای آشنایی با یکی از مهم‌ترین چهره‌های جامعه‌شناسی کلاسیک فراهم می‌آید، برایان ترنر کمک می‌کند تا از دریچه‌ی یک نظریه‌ی اجتماعی به مطالعات اسلامی بنگریم.

نظریه وبر در مطالعه اسلام از نگاه انتقادی برایان ترنر

کتاب ماکس وبر و اسلام با رویکرد همه‌جانبه‌ای که به اندیشه‌های ماکس وبر و جامعه‌شناسی اسلام دارد، به اثری تحلیلی و نظری بدل شده که می‌تواند آشنایی با ماکس وبر و اسلام را از سطح به عمق ببرد.

برایان ترنر نه‌تنها دستگاه مفهومی جامعه‌شناسی ماکس وبر را شرح می‌دهد، بلکه تاریخ و ساختارهای اجتماعی اسلامی را نیز مورد بررسی قرار می‌دهد و از این حیث به جای ارائه‌ی پاسخی ساده، زمینه‌ای را فراهم می‌کند تا خواننده در باب اعتبار، حدود و کاربرد نظریه‌های جامعه‌شناختی در مطالعه جوامع اسلامی به تأملی دقیق مشغول شود.

پس اگر می‌خواهید اسلام را نه فقط از منظر تاریخ و الهیات، بلکه از دریچه‌ی جامعه‌شناسی ببینید تا با نگاه منتقدانه‌تری به نظریه‌های کلاسیک علوم اجتماعی نزدیک شوید، با خرید کتاب ماکس وبر و اسلام فرصتی خواهید یافت تا در نقطه‌ی تقاطع مفاهیم جامعه‌شناختی ماکس وبر با تاریخ و ساختار اجتماعی اسلام به موضوعی مهم برای اندیشیدن دست یابید.

کتاب ماکس وبر و اسلام برای شما مناسب است اگر

• به‌عنوان دانشجو یا پژوهشگر برای انجام پژوهشی در باب جامعه‌شناسی دین اسلام به‌دنبال منبعی مفید می‌گردید.
• در پی منبعی هستید تا از دید یک جامعه‌شناس غربی به مطالعات اسلامی بپردازید.
• کنجکاوید که با اندیشه‌های ماکس وبر درباره‌ی اسلام آشنا شوید.
• در حوزه‌ی علوم اجتماعی پژوهش می‌کنید و قصد دارید در باب رابطه‌ی نظریه‌ی اجتماعی با تاریخ و ساختار جوامع اسلامی بیشتر بدانید.

در بخشی از کتاب ماکس وبر و اسلام: بررسی انتقادی می‌خوانیم

با توجه به علاقمندى وبر به سازمان وراثتى جامعه اسلامى ممکن است از وبر توقع داشته باشیم که تحلیلى از واژگان اسلامى برجسته درباره انگیزه فراهم سازد که با نظام وراثتى تناسب داشتند. در حقیقت وبر در جستجوى اخلاق اسلامى در دوره مقدم بر ظهور سلسله‌هاى وراثتى عمده است. بدان جهت است که وى به قرن هفتم به عنوان دوره تعیین‌کننده‌اى در گسترش انگیزه‌هاى اسلامى مى‌نگرد. از نظر وبر اسلام قبل از مهاجرت به مدینه، یک آموزه توحیدى خالص بود که مى‌توانست منتج به زهد این - جهانى شود.

امّا اسلام به قول آیزنشتاد به واسطه دو نیروى اجتماعى دچار انحراف از این «اخلاق تغییر شکل دهنده» شد. نخست به وسیله جنگاوران بادیه‌نشین، که وبر مدعى است حاملان اجتماعى اصلى ایمان اسلامى بودند، اسلام بصورت یک دین نفسانى‌سازش با مقتضیات محیط و تطابق تغییر شکل یافت. دوم، انجمن‌هاى صوفى با طرد تجملات دنیوى اسلامى، یک دین عاطفى معطوف به جهان آخرت را براى توده‌ها به‌وجود آوردند. نتیجه این بود که اسلام در درون خود حاوى یک اخلاق لذت جسمانى و یک اخلاق طرد جهان مى‌باشد؛ نه جنگجویان و نه صوفیان هیچیک نتوانستند به خلق مجموعه‌اى از انگیزه‌ها بپردازند که قادر به تطبیق یافتن با حاجات سرمایه‌دارى عقلانى باشد. نقد هر دوى این تفسیرها از اسلام لازم خواهد بود.

از نظر وبر «جنگاور در صدد فتح جهان» بود که به اسلام یک چشم‌انداز خاص و مجموعه‌اى از نهادها را ارزانى داشت. در وفق دادن قرآن توحیدى محمد (ص) با منافع اجتماعى - اقتصادى سبک زندگى جنگاورانه، تلاش براى رستگارى به کمک آموزه جهاد به تلاش براى گرفتن زمین تفسیر شد. نتیجه عبارت بود از تغییر شکل اسلام بصورت یک «دین جنگنده عربى ملى». به عنوان «دین جنگجو» عقیده درباره رستگارى باطنى هرگز بطور کامل طرح نگردید. ایمان راست‌کیش و یقین باطنى کمتر از عضویت در جماعت اهمیت داشت. این وضع در دو ایده دارالاسلام (خانه تسلیم) و دارالحرب (خانه غیر اسلام) تجسم یافته بود.