کتاب رمان اسطوره‌ای اثر سید علی قاسم زاده؛ اسطوره در ادبیات معاصر (نشر چشمه)

کتاب رمان اسطوره‌ای اثر سید علی قاسم‌زاده و سعید بزرگ بیگدلی، پژوهشی پیرامون جایگاه اسطوره در ادبیات معاصر ایران و چگونگی بازآفرینی آن در ساختار رمان فارسی است. نویسندگان در این کتاب کوشیده‌اند که نشان دهند اسطوره صرفا مجموعه‌ای از داستان‌ها و روایت‌های کهن و باستانی نیست، بلکه بخشی زنده و پویا از نظام فکری، فرهنگی و هنری جوامع انسانی است که در دوره‌های مختلف، به شکل‌های گونه‌گون، بازخوانی و تفسیر می‌شوند.

درباره‌ی کتاب رمان اسطوره‌ای

سید علی قاسم‌زاده و سعید بزرگ بیگدلی در کتاب رمان اسطوره‌ای، با بررسی مفهوم اسطوره و ارتباط آن با روایت، هنر و ادبیات، به پژوهش و تحقیق در باب این پرسش پرداخته‌اند که چگونه اسطوره‌های قدیمی در رمان معاصر فارسی حضور پیدا کرده‌اند و چه نقشی در شکل‌گیری معنا، شخصیت‌ها و ساختار داستانی داشته‌اند.

از نگاه سید علی قاسم‌زاده و سعید بزرگ بیگدلی، حضور اسطوره در یک اثر ادبی صرفا به استفاده از نام‌ها، نمادها یا ارجاعات گاه‌وبی‌گاه و ساده محدود نیست، بلکه زمانی می‌توان از رمان اسطوره‌ای سخن گفت که عناصر اسطوره‌ای در لایه‌های عمیق روایت، پی‌رنگ، شخصیت‌پردازی و جهان معنایی اثر حضور داشته باشند.

از روایت‌های کهن تا رمان مدرن فارسی

کتاب رمان اسطوره‌ای با بررسی جایگاه اسطوره در هنر و ادبیات فارسی از منظر تاریخی و نظری، نشان می‌دهد که چگونه نویسندگان و هنرمندان معاصر با بهره‌گیری از اساطیر باستانی ایرانی، اساطیر شاهنامه و دیگر منابع، به بازسازی و بازخوانی مفاهیم فرهنگی و اجتماعی پرداخته‌اند. بدین شکل اسطوره صرفا ابزاری برای بازگویی و بازخوانی گذشته نیست، بلکه به ابزاری برای بیان مسائل انسان امروز، بحران هویت، نسبت سنت و تجدد، دغدغه‌های اجتماعی و جست‌وجوی معنا در جهان امروز بدل می‌شود.

از دیگر محورهای مهم کتاب، بررسی ارتباط میان اسطوره و هویت ملی است. سید علی قاسم‌زاده و سعید بزرگ بیگدلی نشان می‌دهند که بازگشت به اسطوره‌ها، به‌ویژه اساطیر ایرانی و روایت‌های حماسی شاهنامه، در بسیاری از دوره‌های تاریخی با تلاش برای شناخت ریشه‌های فرهنگی و بازتعریف هویت جمعی همراه بوده است. در این نگاه، اسطوره‌ها دیگر بازمانده‌هایی صرف از دوران گذشته نیستند.

اساطیر ایرانی و نقش آن‌ها در شکل‌گیری هویت فرهنگی

کتاب رمان اسطوره‌ای به بررسی رابطه‌ی میان اسطوره و مدرنیسم نیز می‌پردازد؛ اگرچه مدرنیته بر عقلانیت، تجربه‌گرایی و فاصله گرفتن از جهان اسطوره‌ای تاکید داشت، هنر مدرن و ادبیات معاصر بار دیگر به اسطوره بازگشتند. سید علی قاسم‌زاده و سعید بزرگ بیگدلی نشان می‌دهند که این بازگشت، تلاشی برای احیای ساده‌ی گذشته نیست؛ بلکه فرایندی از بازخوانی، دگرگونی و بازآفرینی اسطوره‌هاست که نویسندگان از طریق آن می‌کوشند به پرسش‌ها و دغدغه‌های انسان معاصر پاسخ دهند.

خرید کتاب رمان اسطوره‌ای شما را با دنیای پیوند میان اسطوره، ادبیات و هنر آشنا می‌کند و نشان می‌دهد چگونه روایت‌های کهن می‌توانند در رمان معاصر بازآفرینی شوند و به پرسش‌های انسان امروز پاسخ دهند.

کتاب رمان اسطوره‌ای برای شما مناسب است اگر

• به مطالعه‌ی رابطه‌ی میان اساطیر ایرانی، اساطیر شاهنامه و ادبیات معاصر علاقه‌مند هستید.
• می‌خواهید با مفهوم بازآفرینی اسطوره و تفاوت آن با استفاده‌ی ساده از نمادها و اشاره‌های اسطوره‌ای آشنا شوید.
• موضوعات میان‌رشته‌ای مانند اسطوره‌شناسی، نقد ادبی، روایت‌شناسی و مطالعات فرهنگی برایتان جذاب هستند.
• به ادبیات فارسی معاصر و تحول جریان‌های داستان‌نویسی در ایران علاقه دارید.

در بخشی از کتاب رمان اسطوره‌ای: نقد و تحلیل جریان اسطوره گرایی در رمان نویسی فارسی می‌خوانیم

با وجود آن‌که مبنای رخدادهای اصلی رمان تهمینه، غالباً خطی به نظر می‌رسد، کنش‌های ذهنی و خاطره‌وار تهمینه به گذشته (فلش‌بک) و یا اشارات آینده‌محور یا پیش‌نگاه (فلش فوروارد)، پیرنگ رمان را به ناهمزمانی و شکست زمان تقویمی افکنده است. در حقیقت، نگاه خاطره‌گون راویان، مهم‌ترین عاملی است که روایت را به گذشته‌های دور (زمان اسطوره‌ای) و همانندپنداری با زندگی و احوال شخصیت‌های اسطوره‌ای حماسی کشانده است. ایجاد چنین فضایی نه‌تنها باعث لو رفتن پیوند بینامتنی اثر است، تصریح آشکار و صریح شخصیت‌های اصلی به ماهیت اسطوره‌ای خود، در کنار رخدادهای آینده‌نگری که البته شمارشان اندک است، زداینده‌ی تعلیق داستان را از بین می‌برد و پایان تراژیک رمان را قابل‌پیش‌بینی می‌سازد. این ضعف آشکار حتا با تلاش‌های محمدعلی برای آشنایی‌زدایی و نوگرایی در پیرنگ داستان و تغییر در افکار و اعمال شخصیت‌ها و برخی رخدادها در زنجیره‌ی پیرنگ، پوشانده نمی‌شود. تطبیق یک‌به‌یک شخصیت‌های امروزی و کنش‌های ایشان با الگوی اسطوره‌ای، ناشی از روش محمدعلی برای بازسازی گذشته مطابق نگاه بینامتنی مدرنیستی و پسامدرنیستی است؛ چنان که خود می‌گوید: «نثری که من به وجود آورده‌ام و این تز من است، باید برای خوانندگانی که در دنیای امروزی زندگی می‌کنند، قابل‌دسترسی باشد.» (محمدعلی، 1383‌: 214)

از موارد ناهمزمانی یا اختلال در روایت رمان تهمینه، بیان پیش‌نگرانه‌ی خُرده پی‌رفتی است که با روایت سیروس برای تهمینه بیان می‌شود. اگرچه نقل این رؤیا یا خواب را می‌توان نمونه‌ای از تلاش تهمینه برای تقبیح تقابل پدر و پسر در فرهنگ ایرانی تفسیر نمود.