کتاب الشتر: بازخوانی تجربه طرح سلسله

کتاب الشتر نوشته‌ی بهرنگ صدیقی و رضا حائری، تاریخ یکی از تجربه‌های کمتر شناخته‌شده‌ی توسعه‌ی مشارکتی در ایران را از دل اسناد و روایت‌های پراکنده بیرون می‌کشد. موضوع کتاب «طرح توسعه‌ی منطقه‌ای سلسله» است؛ پروژه‌ای که در دهه‌ی 1350 در الشتر و روستاهای پیرامون آن آغاز شد تا توسعه‌ی آموزش، بهداشت، عمران و تقویت توانمندی‌های محلی را هم‌زمان پیش ببرد.

درباره‌ی کتاب الشتر

طرح سلسله با ایده‌پردازی و مدیریت مجید رهنما شکل گرفت؛ سیاست‌گذار و متفکری که توسعه را به ساخت جاده و افزایش آمارهای اقتصادی محدود نمی‌دانست. او می‌خواست مردم منطقه صرفاً دریافت‌کننده‌ی خدمات نباشند و در شناخت مشکلات، تصمیم‌گیری و اجرای راه‌حل‌ها مشارکت کنند. کتاب الشتر بهرنگ صدیقی و رضا حائری این تجربه را در بستر سیاسی و اجتماعی ایران پیش از انقلاب بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چرا چنین رویکردی در برابر الگوی متمرکز و از بالا به پایین آن دوره متفاوت بود.

فعالیت‌های طرح از سوادآموزی و مراقبت‌های بهداشتی تا آب‌رسانی، راه‌سازی، تعاونی‌ها و برنامه‌های فرهنگی امتداد داشت. گروهی از متخصصان ایرانی و خارجی در کنار نیروهای محلی کار می‌کردند تا امکانات موجود در منطقه را بشناسند و راه‌حل‌ها را با زندگی واقعی مردم هماهنگ کنند. هدف فقط آباد کردن چند روستا نبود؛ الشتر قرار بود نمونه‌ای آزمایشی از توسعه‌ی درون‌زا، یکپارچه و متکی به ظرفیت‌های بومی باشد.

معماری بومی چه جایگاهی در طرح الشتر داشت؟

یکی از بخش‌های عملی طرح، شناخت معماری سنتی منطقه و استفاده از ظرفیت‌های محلی برای ساخت حمام، مدرسه، درمانگاه و دیگر بناهای عمومی بود. گروه معماری پس از بررسی شرایط اقلیمی و ساختمان‌های موجود دریافت که بسیاری از مهارت‌های بومی کم‌رنگ شده‌اند و امکانات منطقه نیز پاسخ‌گوی نیازهای فوری نیستند.

کتاب الشتر این دشواری را پنهان نمی‌کند. تکیه بر دانش بومی به معنای ستایش بی‌چون‌وچرای گذشته نبود؛ متخصصان باید میان مصالح و تجربه‌های محلی، نیازهای جدید و محدودیت‌های اجرایی تعادل برقرار می‌کردند. همین مسئله نشان می‌دهد توسعه‌ی درون‌زا نیز بدون پژوهش میدانی و شناخت واقع‌بینانه‌ی امکانات محلی پیش نمی‌رود.

بازخوانی یک طرح فراموش‌شده در کتاب الشتر

پروژه‌ی الشتر از جایی به بعد نیمه‌تمام ماند و بخش بزرگی از تجربه‌ی آن به بایگانی رفت. ارزش کتاب الشتر نشر چرخ از همین‌جا روشن می‌شود. گردآورندگان از سال 1394 جست‌وجوی اسناد را آغاز کرده‌اند و برای بازسازی ماجرا سراغ آرشیوهای سازمان اسناد و کتابخانه‌ی ملی، کتابخانه‌ی مجلس، دانشگاه تهران، استنفورد و مراکز دیگر رفته‌اند. تاریخ شفاهی و گفته‌های افراد حاضر در طرح نیز بخشی از این بازسازی است.

کتاب البته طرح سلسله را به داستانی بی‌نقص و قهرمانانه تبدیل نمی‌کند. پراکندگی اسناد، تفاوت روایت‌ها، تنش‌های اداری، کاهش بودجه و فاصله میان ایده‌های اولیه و واقعیت اجرا در متن دیده می‌شوند. همین نگاه انتقادی اهمیت اثر را بیشتر می‌کند؛ خواننده با گزارشی تبلیغاتی از یک پروژه‌ی عمرانی روبه‌رو نیست، بلکه فرایند دشوار تبدیل نظریه‌ی اجتماعی به عمل را می‌بیند.

در لایه‌ای عمیق‌تر، کتاب درباره‌ی رابطه دولت، متخصص و جامعه‌ی محلی سؤال می‌پرسد. چه کسی باید معنای «پیشرفت» را تعیین کند؟ آیا می‌توان بدون شناخت فرهنگ و مناسبات یک منطقه، برای مردم آن، برنامه‌ی توسعه نوشت؟ تجربه‌ی سلسله پاسخ نهایی به این پرسش‌ها نمی‌دهد، اما نمونه‌ای واقعی پیش روی خواننده می‌گذارد که موفقیت‌ها و شکست‌هایش هنوز برای جامعه‌شناسی توسعه، برنامه‌ریزی روستایی و سیاست‌گذاری اجتماعی آموزنده‌اند.

بهرنگ صدیقی و رضا حائری با کنار هم گذاشتن اسناد، روزنگارها، تصاویر و روایت‌های شفاهی، بخشی فراموش‌شده از تاریخ توسعه در ایران را دوباره قابل خواندن کرده‌اند. خرید کتاب الشتر برای کسی ارزشمند است که می‌خواهد توسعه را بیرون از تعریف‌های انتزاعی و در میدان واقعی ببیند؛ جایی که بودجه، قدرت، دانش تخصصی، اعتماد مردم و شرایط سیاسی هم‌زمان بر نتیجه اثر می‌گذارند.

کتاب الشتر برای شما مناسب است اگر

• به جامعه‌شناسی و تاریخ اجتماعی معاصر ایران علاقه دارید.
• درباره‌ی توسعه روستایی و مشارکت جوامع محلی مطالعه می‌کنید.
• به پژوهش‌های مستند بر پایه اسناد و تاریخ شفاهی علاقه‌مندید.
• در حوزه‌ی برنامه‌ریزی، سیاست‌گذاری اجتماعی، معماری یا مطالعات روستایی فعالیت می‌کنید.

در بخشی از کتاب الشتر: بازخوانی تجربه طرح سلسله می‌خوانیم

این تجدیدنظر در برنامه، علاوه‌بر پول نفت، به خوش‌بینی‌هایی نیز تکیه داشت که طی برنامه‌ی سوم و به‌ویژه چهارم پیدا شده بود. تصور برخی این بود که همان رشد سالانه‌ی خارج از انتظار بیش از 11درصدی، آن هم با تورمی ناچیز، که طی برنامه‌ی چهارم وجود داشت، حالا که درآمدهای نفتیِ آن‌چنانی هم به آن اضافه شده قرار است ادامه یابد. (مژلومیان، 1398: صص 129 126؛ نیلی و کریمی، 1397: صص 188 187) این خوش‌بینی‌ها توجه به هشدارهایی که پیش‌تر نمونه‌اش را جهانگیر آموزگار داده بود دشوار می‌کرد: «بایستی مراقبت شود که شگفتی موفقیت‌های حاصل همواره هشداری به مشکلات و ناملایمات احتمالی بعدی باشد.» (آموزگار، 1349: ص 107) از قضا در برنامه‌ی عمرانی پنجم آن مراقبت نشد و حاصلش مشکلاتی عدیده بود.

اجرای این برنامه بحران‌های اقتصادی و تنش‌های اجتماعی و سیاسی چندی در پی داشت تا جایی که جمشید آموزگار را سه سال بعدتر، در مرداد 1356، با هدف کنترل و انضباط مالی جایگزین هویدایی کرد که 13 سال نخست‌وزیری را در دست داشت. و این درست در نقطه‌ی مقابل خوش‌بینی ابتدای برنامه‌ی پنجم بود که مقامات اساساً «انتظار سفت کردن کمربندها» را نداشتند. (روزنامه‌ی اطلاعات، 13 مرداد 1353: ص 5) اما گویی گریزی نبود و خرابی از حد گذشته بود.

برخی پیامدهای اجرای این برنامه عبارت بودند از: جمعیت شهری مثل تهران از 2میلیون در اوایل دهه‌ی 1340 به حدود 5میلیون نفر در اواسط دهه‌ی 1350 رسید (فتحی، 1397: ص 33) که بیش از 60 درصد آن‌ها متولد تهران نبودند، (Hemmassi, 1974: p. 12) شکاف درآمد بین مناطق شهری و روستایی را شدتی بی‌سابقه داد، طوری ‌که نسبت مصرف سرانه‌ی شهرنشینان به روستانشینان را از 1/6 برابر در 1338 به 4/7 برابر در 1356 رساند، و شهرها با سرعت بیش‌تری نونوار شدند درحالی‌که روستاها از حداقل امکانات رفاهی بی‌بهره‌ بودند.