کتاب خلاصه الحساب اثر شیخ بهایی؛ آموزش حساب و هندسه به شیوه سنتی

کتاب خلاصه الحساب اثر شیخ بهایی که با تصحیح، ترجمه و شرح روشنعلی شکاری منتشر شده، از آثار مهم ریاضی در تاریخ تمدن ایران است؛ متنی ارزشمند که شیخ بهایی در آن کوشیده چندی از مهم‌ترین قواعد علم حساب، هندسه و جبر را به‌صورت فشرده، آموزشی و کاربردی گرد هم آورد. نسخه‌ی پیش‌رو، متن عربی اصلی را در کنار ترجمه‌ی فارسی قرار می‌دهد که فهم اصطلاحات و روش‌های محاسباتی قدیم را برای خواننده‌ی امروز آسان‌تر می‌کند.

درباره‌ی کتاب خلاصه الحساب

شیخ بهایی (Baha al-Din al-Amili) کتاب خلاصه الحساب را با تعریف علم حساب، مفهوم عدد و بیان انواع و ویژگی‌های آن آغاز می‌کند و پس از این مقدمه، به محاسبه‌ی اعداد صحیح می‌پردازد. در این بخش، مهم‌ترین عملیات پایه‌ی ریاضی، از جمله جمع، تفریق، ضرب، تقسیم، نصف کردن و استخراج جذر، به‌صورت مرحله‌به‌مرحله توضیح داده می‌شوند. نویسنده تنها به بیان نتیجه‌ی عملیات اکتفا نمی‌کند، بلکه روش انجام محاسبات و شیوه‌های رایج در سنت ریاضی زمان خود را نیز شرح می‌دهد.

در ادامه، شیخ بهایی به سراغ روش‌های حل مسئله و پیدا کردن مقدارهای مجهول می‌رود. او برای این کار، روش‌هایی مانند تناسب، احتساب دو خطا و حل معکوس را توضیح می‌دهد. بخش دیگری از کتاب خلاصه الحساب به مساحه اختصاص دارد؛ جایی که نویسنده ابتدا درباره‌ی خط، سطح و جسم سخن می‌گوید و سپس روش محاسبه‌ی مساحت شکل‌هایی مانند مثلث، مربع، دایره و چندضلعی‌ها و همچنین حجم اجسامی مانند کره، استوانه و مخروط را شرح می‌دهد.

با خرید کتاب خلاصه الحساب شیخ بهایی با یکی از آثار مهم در حوزه‌ی ریاضیات آشنا می‌شوید، اثری که تصویری دقیق از شیوه‌های آموزش و حل مسائل ریاضی در سنت‌های علمی گذشته ارائه می‌دهد. ترجمه‌ی خلاصه الحساب بر عهده‌ی روشنعلی شکاری بوده و انتشارات چتر دانش آن را منتشر کرده است.

کتاب خلاصه الحساب برای شما مناسب است اگر

• به تاریخ ریاضیات در ایران علاقه دارید.
• می‌خواهید با آثار علمی شیخ بهایی آشنا شوید.
• به یادگیری روش‌های قدیمی جمع و تفریق، ضرب و تقسیم علاقه‌مند هستید.
• دوست دارید شیوه‌های سنتی حل مسائل عددی را یاد بگیرید.

در بخشی از کتاب خلاصه الحساب می‌خوانیم

گفتیم قسم اول در ضرب عبارت است از ضرب مفرد در مفرد. که این قسم بر سه قسم است ضرب احاد در احاد یعنی ضرب عدد 2 تا عدد 9 در یکدیگر که شکل شماره 9 که به شکل منبر است متکفل بیان آن است به این ضرب، ضرب منبری گفته می‌شود.

دوم: ضرب آحاد در مفردها؛ منظور از مفرد در اینجا اعدادی هستند که نظیر آن‌ها به ترتیب 2 و 3 و 4 و... می‌باشد. در این صورت آحاد در آحاد ضرب می‌شود آنگاه حاصل‌ضرب به مرتبه مورد نظر گسترش داده می‌شود مثلاً در ضرب 3 در 90 عدد 27 به مرتبه صدگان ترقی می‌شود یعنی بعد از ترقی عدد 270 را خواهیم داشت و در ضرب 3 در 900 عدد به مرتبه هزارگان (=الوف) ترقی داده می‌شود که بعد از ترقی عدد 2700 را خواهیم داشت؛ شاید منظور مصنف از اینکه در مثال اول جمع مرتبه مضروب و مضروب فیه 3 و در دومی 4 است به ترتیب مرتبه مئات (صدگان) و مرتبه الوف (هزارگان) می‌باشد و به همین قیاس ولی شاید بهتر این بود که گفته می‌شد بعد از ضرب آحاد در آحاد مراتبی که در ضرب دخالت داده نشده‌اند عیناً جلوی حاصل‌ضرب گذاشته می‌شود؛ یعنی در مثال نخست صفر که یکان 90 بود جلوی 27 گذاشته می‌شد و در مثال دوم صفر که یکان و دهگان بود جلوی 27 گذاشته می‌شد و در نتیجه، عدد 2700 را خواهیم داشت.