کتاب موسیقی و عرفان: در آیین اهل حق

ژان دورینگ در کتاب موسیقی و عرفان به جایگاه موسیقی در باورها، مناسک و زندگی معنوی پیروان آیین اهل حق یا یارسان پرداخته است. نویسنده در این اثر، موسیقی را صرفا مجموعه‌ای از نغمه‌ها، مقام‌ها و شیوه‌های نوازندگی نمی‌داند، بلکه آن را بخشی اساسی از نظام اعتقادی، آیین‌های جمعی و تجربه‌های عرفانی این گروه معرفی می‌کند.

درباره‌ی کتاب موسیقی و عرفان در آیین اهل حق

کتاب موسیقی و عرفان (Musique et mystique dans les traditions de l'Iran) اثر ژان دورینگ (Jean During) بر پایه‌ی سال‌ها پژوهش میدانی در ایران، گفت‌وگو با خوانندگان و تنبور نوازان و بررسی نمونه‌های گوناگون ذکر، کلام، مقام و موسیقی آیینی نوشته شده است. بخش مهمی از این تحقیقات در مناطقی مانند صحنه، کرمانشاه، جیحون آباد، تهران و تبریز انجام شده است.

ژان دورینگ برای روشن کردن جایگاه موسیقی اهل حق، ابتدا به معرفی پیشینه، باورها و ساختار آیینی این سنت می‌پردازد. او در کتاب موسیقی و عرفان مفاهیمی مانند ظهور و تجلی ذات الهی، مقام شخصیت‌های مقدس، خاندان‌های اهل حق، تناسخ یا دونادون و جایگاه سلطان سهاک را توضیح می‌دهد و نسبت این آیین را با عرفان، تصوف و تشیع بررسی می‌کند.

مقام‌ها و نغمه‌های تنبور در موسیقی آیینی ایران

از جمله موضوعاتی که کتاب موسیقی و عرفان اثر ژان دورینگ به آن می‌پردازد، آیین جم است؛ در این گردهمایی مذهبی، موسیقی وسیله‌ای برای ایجاد هماهنگی میان حاضران، تقویت احساس تعلق جمعی و آماده ساختن آنان برای تجربه‌ای عمیق از احساس معنوی است. ذکرها معمولا با اجرای یک خواننده آغاز می‌شوند و سپس دیگران با تکرار یا پاسخ‌های کوتاه به آن می‌پیوندند.

بخش قابل توجهی از کتاب موسیقی و عرفان به گردآوری و تحلیل ذکرها، سربندها و مقام‌های تنبور اختصاص دارد. ژان دورینگ حدود صد و پنجاه سربند را از مناطق و گروه‌های مختلف ثبت کرده و تفاوت میان شیوه‌های گورانی، صحنه‌ای، کرمانشاهی، ترکی و لری را توضیح داده است. او این آثار را از نظر مضمون، وزن، ریتم، ساختار ملودی، فواصل، شیوه‌ی اجرا و ارتباط موسیقی با کلام بررسی می‌کند.

خرید کتاب موسیقی و عرفان شما را با اثر پژوهشی ارزشمندی روبه‌رو می‌کند که از خلال نغمه‌های تنبور، ذکرها و آیین‌های جمعی، به جهان معنوی اهل حق راه می‌یابد و نشان می‌دهد موسیقی چگونه از مرز هنر فراتر می‌رود و به زبان نیایش، هویت و تجربه‌ی عرفانی بدل می‌شود. این کتاب توسط لیلی آتشکار به فارسی ترجمه شده و انتشارات ارس آن را منتشر کرده است.

کتاب موسیقی و عرفان برای شما مناسب است اگر

• به مطالعه‌ی موسیقی عرفانی ایرانی علاقه دارید.
• به شناخت آیین اهل حق و باورهای پیروان آن علاقه دارید.
• می‌خواهید با موسیقی از دیدگاه عرفانی آشنا شوید و آن را فراتر از جنبه‌های فنی و هنری‌اش بررسی کنید.

در بخشی از کتاب موسیقی و عرفان: در آیین اهل حق می‌خوانیم

باوجود سادگی فن اجرا و وزن در این ساز، خوش نواختن دف چندان ساده نیست. ضربه‌ها باید دقیق و قوی باشد و بسیار مشکل است که در تمام طول ذکر، که گاهی تا یک ساعت طول می‌کشد، قسمت ضرب را به‌درستی همراهی کرد. به‌خصوص در همراهی با تنبور تنها وزن پایه همیشه ساده است، اما می‌باید در دنبال کردن آهنگ تفاوت‌های جزئی قائل شد، و نقش آن هنری‌تر از نقشی است که مترونوم دارد.

بااین‌همه تمامی این وجوه فنی در مقایسه با طرز بیان موسیقیایی ثانوی است. بهترین دف‌نواز کسی است که با حال می‌نوازد و می‌تواند حال خود را به شنونده منتقل کند و امکان موفقیت بیشتر خواهد بود اگر هم‌زمان آواز بخواند، چنانچه اغلب پیش می‌آید. بنا به گفته‌ی متخصصان تنها راز درست نواختن دف به نیت درونی دف نواز و به حالت روحی او برمی‌گردد، چنان‌که یکی از بهترین استادان به شاگردش می‌گفت: این ساز فن اجرا ندارد. شما که ضرب ایرانی می‌نوازید بیش از من از اجرای آن خبر دارید.