کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی

معرفی کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی

ما «سفیدپوست» نیستیم؛ این حقیقت را باور کنید. کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی اثر رضا داوری اردکانی، رابطه‌ی سنت و مدرنیته را از طریق مطالعه‌ی تاریخ 2000 ساله‌ی ایران شرح می‌دهد. این کتاب با شیوه‌ی نقد پسااستعماری به‌سراغ رابطه‌ی تاریخی شرق (ایران و تا حدی خاورمیانه) با غرب رفته و به ما نشان می‌دهد که تقلید کورکورانه از سرزمین‌هایی که سیر تاریخی کاملاً متفاوتی را از سرزمین ما سپری کرده‌اند، چگونه می‌تواند به توسعه‌نیافتگی و عقب‌ماندگی فرهنگی، اقتصادی و سیاسی منجر شود.

درباره‌ی کتاب گسست تاریخی و شرق‌شناسی

دستورالعمل غربی برای ما کارآمد نبود. آسمان‌خراش‌های شیشه‌ای با اقلیم و خورشیدِ به‌شدت تابان خاورمیانه، میانه‌ی خوشی ندارند. غرب‌زدگی و اروپاپرستی در اواخر عهد قاجاریه نتوانست از ما در برابر گلوله‌هایی که در دو جنگ جهانی اول و دوم به سوی ایران شلیک شد و کشور را به مستعمره تبدیل کرد، محافظت کند. اما چرا تقلید از این فرهنگ نتوانست ما را به توسعه‌یافتگی برساند؟ کتاب گسست تاریخی و شرق‌شناسی اثر رضا داوری اردکانی، ما را به دوران باستان اروپا و زمان سقراط و افلاطون می‌برد و از سوی دیگر، تاریخ معاصر ایران را روایت می‌کند.

این موضوع که برای رسیدن به یک مقصد، باید دو مسیر یکسان پیموده شود، برای بسیاری بدیهی است؛ با این حال هنوز هم برخی از تاریخ‌دانان و جامعه‌شناسان، مطالعات شرق‌شناسانه و پسااستعماری را رد می‌کنند و در پی تکرار تاریخ فرانسه در ایران و خاورمیانه هستند؛ در صورتی که کشورهایی مانند ایران، عراق و... سرگذشتی کاملاً متفاوت با انگلستان داشته‌اند. رضا داوری اردکانی کوشیده است با الهام از روش و ایده‌های ادوارد سعید، شرق‌شناس و نظریه‌پرداز عرب، دلایل توسعه‌نیافتگی شرق در برابر غرب و تاریخ مدرنیته را بازگو کند.

شرق‌شناسی و شناخت ردپای استعمار در ایران

اروپا رنسانس مخصوص به خود را دارد. چین با انقلاب مائو به سوی ترقی گام نهاد. روسیه با عبور از جنگ‌های بی‌پایان و بحران‌های اقتصادی‌اش توانست به سرزمینی توسعه‌یافته تبدیل شود. هر کدام از کشورهایی که اکنون پیشرفته هستند، مسیر تحول و پیشرفت منحصربه‌فردی را در پیش گرفته‌اند. تکرار تاریخ به‌کلی بی‌نتیجه است و اگر بخواهیم بر همان طنابی که کشور دیگری بندبازی کرده است راه برویم، سقوطمان حتمی است.

کتاب گسست تاریخی و شرق‌شناسی انتشارات نقد فرهنگ، ما را به نخستین دوره‌ای می‌برد که ایرانیان تصور کردند راه توسعه و پیشرفت، تقلید از کشورهای دیگر است؛ یعنی به دوران قاجار و پس از شکست ایران از ارتش روسیه. منصفانه نیست اگر بگوییم این تقلید سرتاسر منفی بود؛ زیرا این تحولات در ابتدا به تقویت ارتش، اصلاح قوانین کشور به دست امیرکبیر، ورود آموزش و تعلیم به ایران و... منجر شد.

این اصلاحات و سیاست‌ها به انقلاب مشروطه منجر شد که قطعاً دستاورد بسیار بزرگی برای ایرانیان بود؛ اما چرا این انقلاب نیز نتوانست ما را به توسعه برساند و بحران‌ها و معضلاتمان را کاهش دهد؟

گسست تاریخی؛ ارمغان غرب‌زدگی ایرانیان

رضا داوری اردکانی ما را به روزهای مهم‌ترین انقلاب تاریخ خاورمیانه، یعنی انقلاب مشروطه، می‌برد. این تجددخواهی و انقلاب توانست در زمینه‌ی اصلاح قوانین و کوتاه کردن دست پادشاه از تمام امور، ظاهراً موفق باشد؛ اما به دلیل اینکه هیچ حاکم و روشنفکری نتوانست چنین تغییر و انقلابی را با بدنه‌ی فرهنگی و تاریخی جامعه گره بزند، انقلاب مشروطه در زندگی مردم تحول عمیقی ایجاد نکرد.

کتاب گسست تاریخی و شرق‌شناسی اثر رضا داوری اردکانی ما را به اروپای پس از جنگ جهانی دوم می‌برد؛ زمانی که اروپاییان و البته مردمان شرق، کم‌کم به این نتیجه رسیدند که آیا فرهنگی که توانسته است در عرض شش سال میلیون‌ها نفر را به قتل برساند و یک قاره را بسوزاند، ارزش تقلید و الگوبرداری دارد؟

نقد پسااستعماری؛ بازخوانی رابطه شرق و غرب

آیا این فرهنگ غربی که خاورمیانه‌ی آرام را به جنگ‌های بی‌پایان کشانده، واقعاً برتر است؟ با همین پرسش‌ها، شیوه‌ی نقد پسااستعماری آغاز شد و منتقدانی چون ادوارد سعید، که خود اهل سرزمینی مستعمره و اشغال‌شده بود، نظریه‌پردازی درباره‌ی «لزوم پیروی از سیر تاریخی مختص شرق» را آغاز کردند. این رویکرد نقد، توانست به کشورهای کاملاً مستعمره و ویران‌شده‌ی خاورمیانه کمک کند تا بخشی از هویت خود را بازیابند و اندکی از وابستگی فکری خود به غرب بکاهند.

با خرید کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی رضا داوری اردکانی، تاریخ معاصر ایران را از نظرگاه منتقدی خواهید خواند که اشتباهات و خدمات پادشاهان و حکومت‌های مستقر را بازگو می‌کند.

کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی برای شما مناسب است اگر

• به کتاب‌های تاریخ معاصر ایران که می‌کوشند تا رابطه سنت و مدرنیته و تاثیر امپریالیسم فرهنگی غرب بر وضعیت کشورهای مستعمره را شرح دهند، علاقه‌مندید.
• می‌خواهید با اثری مواجه شوید که تاریخ روشنفکری در ایران را با ذکر سیر تحول تاریخی بازگو کند.
• به نقد مدرنیته و نقد پسااستعماری علاقه دارید و در پی کشف دلیل گسست‌های فرهنگی با ذکر دلایل فلسفی، تاریخی و جامعه‌شناسی هستید.

در بخشی از کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی می‌خوانیم

تاریخ اروپا شوخی نیست. عظمت دارد و با تفکر و ادب ممتاز پدید آمده است. پس شناخت غرب و بحث در شرق‌شناسی برای مخالفت با آن‌ها نیست، هرچند که اگر غرب متجدد را بشناسیم شاید قدری از توهم‌ها دربارۀ آن آزاد شویم و نسبتی بهتر با آن پیدا کنیم. شرق‌شناسی که هیچ، حتی آنچه که شرق‌شناسان و دیپلمات‌ها و جهانگردان اروپایی در باب خلقیات شرقیان و من‌جمله دربارۀ ما ایرانیان نوشته‌اند یکسره دروغ و تهمت و ناسزاگویی و دشمنی نیست. طبیعی است که وقتی می‌گویند ایرانیان طماع، چاپلوس، تنبل، دروغگو، پرادعا، ناتوان و کم‌خرد یا بی‌خردند بی‌تردید ما آزرده می‌شویم اما آیا می‌توانیم همۀ این حرف‌ها را نادرست و ناروا و تهمت بدانیم؟

بهترین راه مقابله با این ادعاها این است که فکر کنیم ما چه بوده‌ایم و چه هستیم و آن‌ها تا چه اندازه درست می‌گویند. این فکر حتی اگر مدعی راست گفته باشد اندکی از وضعی که ما را در آن یافته و وصف کرده‌اند بیرون می‌آورد و به تأمل وامی‌دارد.

ما نمی‌توانیم همۀ نسبت‌های ناروا و ناپسند را انکار کنیم اما ظلمِ نسبت‌دهندگانِ زشتی و رذیلت به شرق این است که آن را به قوم و نژاد نسبت داده‌اند و نه به مردمی که شاید در دورانی دچار رکود و سستی و کم‌خردی شده باشند. آن‌ها ما را به کج‌رفتاری منسوب می‌کنند.

ما در مقابل می‌گوییم بی‌تردید آزادی سیاسی آوردۀ تجدد است اما این آزادی را نه از آن اقوام غربی بلکه لازمۀ اراده به علم و پیشرفت می‌دانیم. این اراده هر جا به وجود آید صورتی از آزادی سیاسی و مدنی با خود می‌آورد. به این جهت، اگر مردمی آزادی سیاسی می‌خواهند باید به توسعه رو کنند. غرب هم از ابتدا نگفت که ما آزادی می‌خواهیم.

آزادی‌های سیاسی از قرن هجدهم در اروپا به وجود آمد؛ گویی با علم و اقتصاد و تولید صنعتی ملازمت داشت. به عبارت دیگر، آزادی جزئی و شأنی از تاریخ تجدد بود نه اینکه در ذاتِ یک قوم باشد یا اشخاص و گروه‌هایی آن را پسندیده و وجودش را به صلاح دانسته‌ و رایج کرده باشند.

فهرست مطالب کتاب

مقدمه
بخش اول: گسست تاریخی
فصل اول: ملاحظات کلی
فصل دوم: تجدد، تاریخ مطلق
فصل سوم: گسست تاریخی و بحران خرد
فصل چهارم: گسست تاریخی و فهم سیاست
فصل پنجم: شرق‌شناسی و گسست تاریخی
فصل ششم: غربت و ملال در شهر تجدد و درد توسعه‌نیافتگی در دوران تجددمآبی
فصل هفتم: مدرنیته یا مدرنیته‌ها
بخش دوم: شرق‌شناسی
فصل اول: شرق‌شناسی چیست؟
فصل دوم: کوششی تازه برای رفع بعضی ابهام‌ها و سوءتفاهم‌ها در مورد شرق‌شناسی
فصل سوم: مسئلۀ شرق‌شناسی و ایران‌شناسی
خلاصه و نتیجه: فرهنگ و بحران زمانه