کتاب دفترهای زندان: دفتر پنجم اثر آنتونیو گرامشی؛ از آثار کلاسیک مارکسیسم

کتاب دفترهای زندان: دفتر پنجم نوشته‌ی آنتونیو گرامشی بخشی دیگر از مجموعه‌ی دفترهای زندان است که اندیشه‌های پخته و نوآورانه‌ی این نظریه‌پرداز سیاسی ایتالیایی را بازتاب می‌دهد. این دفتر که در زندان نگاشته شده، شامل یادداشت‌هایی متنوع درباره‌ی سیاست، فلسفه و فرهنگ است و مفهوم پراکسیس یا گره‌خوردگی دیالکتیکی «نظر و عمل» را بسط و تبیین می‌کند.

درباره‌ی کتاب دفترهای زندان: دفتر پنجم

آنتونیو گرامشی (Antonio Gramsci) یازده سال از مهم‌ترین دوران فکری خود را در زندان فاشیست‌ها گذراند و در این دوران، اندیشه‌های پیشین خود را در قالبی پخته‌تر بازنگری و تدوین کرد. سانسور و شرایط زندان زبان او را پیچیده‌تر، کنایی‌تر و چکشی ساخت، اما او را از کلیشه‌های رایج کمونیستی نیز دور کرد. دفترهای زندان: دفتر پنجم (Prison Notebooks) از مجموعه‌ی کتاب‌های آنتونیو گرامشی، یادداشت‌هایی است که او در سال‌های 1929 تا 1935 با وجود بیماری و فشارهای زندان نگاشته است.

کتاب دفترهای زندان: دفتر پنجم آنتونیو گرامشی، مدخل‌ها و موضوعات متنوعی را در بر می‌گیرد. گرامشی در این دفتر به مهم‌ترین مسائل مربوط به سیاست، فلسفه، تاریخ فکری و اجتماعی، هنر و ادبیات عصر خود می‌پردازد. یادداشت‌ها و جستارهایی درباره‌ی ماکیاولی و «شهریار»، نقش و کارکرد «شهریار نوین» در قالب حزب سیاسی، ریزورجیمنتو یا رستاخیز استقلال‌طلبی ایتالیا، ادبیات و حیات ملی، ماتریالیسم تاریخی و فلسفه‌ی بندتو کروچه و همچنین جایگاه طبقه‌ی متوسط از مباحث مهم این دفتر هستند.

وجود چنین مباحثی سبب می‌شود دفترهای زندان آنتونیو گرامشی از منابع مهم در حوزه‌ی فلسفه سیاسی و علوم سیاسی به حساب آید. نشر چرخ با انتشار این مجموعه یکی از مهم‌ترین کتاب‌های فلسفه سیاسی را منتشر کرده است.

زبان و ادبیات در دفترهای زندان جلد پنجم

در کتاب دفترهای زندان: دفتر پنجم، آنتونیو گرامشی به زبان و ادبیات توجه ویژه‌ای دارد. او ادبیات توده‌های مردم را در برابر ادبیات رسمی بررسی می‌کند و درباره‌ی فولکلور، فرهنگ عامه و ادبیات مردم‌پسند نیز دیدگاه‌هایی ارائه می‌دهد. موضوعاتی مانند ادبیات و گویش‌ها، زبان بومی و نسبت آن با زبان لاتین، مسئله‌ی جهان‌وطنی روشنفکران ایتالیا و دلایل عقب‌ماندگی برخی جریان‌های ادبی ایتالیا نیز در این دفتر مطرح شده‌اند.

زبانی کنایی در دفترهای زندان گرامشی

بسیاری از اندیشه‌هایی که در دفترهای زندان: دفتر پنجم دیده می‌شود، صورت پخته‌تر و ژرف‌تر همان مقاله‌ها و جستارهایی است که او در دوران آزادی، به‌ویژه در نشریه‌ی ل’اوردینه نوو منتشر کرده بود. زبان گرامشی در این نوشته‌ها نسبت به آثار پیشینش فشرده‌تر، کنایی‌تر و انتزاعی‌تر شده است. اکبر معصوم‌بیگی ترجمه‌ای روان از این جلد ارائه کرده و در اختیار کسانی قرار داده که می‌خواهند بیشتر با اندیشه‌‌های مارکسیستی آنتونیو گرامشی آشنا شوند.

در نهایت باید گفت این اثر از مهم‌ترین آثار آنتونیو گرامشی در حوزه‌ی اندیشه سیاسی به شمار می‌آید که نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری نظریه‌های معاصر فلسفه سیاسی و علوم اجتماعی داشته است. با خرید کتاب دفترهای زندان: دفتر پنجم نشر چرخ می‌توانید به درک دقیق‌تری از اندیشه‌های گرامشی در حوزه‌ی سیاست و فرهنگ دست یافت.

کتاب دفترهای زندان: دفتر پنجم برای شما مناسب است اگر

• می‌خواهید با اندیشه‌های آنتونیو گرامشی درباره‌ی سیاست و ادبیات بیشتر آشنا شوید.
• پژوهشگر حوزه‌ی فلسفه سیاسی و علوم سیاسی هستید یا قصد دارید یکی از مهم‌ترین کتاب‌های مارکسیستی قرن بیستم را مطالعه کنید.
• به فرهنگ عامه و تاریخ سیاسی و فرهنگی ایتالیا علاقه دارید و می‌خواهید در این زمینه مطالعه‌ی عمیق‌تری داشته باشید.

در بخشی از کتاب دفترهای زندان: دفتر پنجم می‌خوانیم

به باور من می‌توان این ملاحظه‌ی انتقادی مقدماتی را پی گرفت: این اندیشه برنامه‌ی سیاسی اجباری‌ای برای همه‌ی کاتولیک‌ها نیست، همچنان که برای نیروهای سازمان‌یافته‌ا‌ی هم نیست که کاتولیک‌ها در جهت برآوردن هدف‌های خود در اختیار دارند. این فقط‌و‌فقط «مجموعه‌ای از برهان‌های جدلی» مثبت و منفی است که فاقد ملموسیت و عینیت سیاسی است. بدین‌گونه بسیار می‌توان سخن گفت بی‌آن‌که وارد مسائل مربوط به مزیت و برتری شد؛ به سخن دیگر، بی‌آن‌که به ارزش ذاتی معیارهای اقتصادی اجتماعی‌ای پرداخت که کاتولیک‌ها به منزله‌ی پایه‌ی چنین دلیل‌آوری‌هایی پیش می‌نهند.

در واقع کلیسا نمی‌خواهد در زندگی اقتصادیِ عملی درگیر شود و کوشش چندانی به کار نمی‌برد تا اصول عملی‌ای را جا بیندازد که آن را تأیید می‌کند اما دیگر به آن عمل نمی‌شود. همچنان که خیلی هم سخت و جزم تقلا نمی‌کند تا اصول اجتماعی‌ای را تحقق ببخشد که تأیید و تصدیق‌شان می‌کند، اما دیگر بدان‌ها عمل نمی‌کند. همچنان که سعی بلیغ نمی‌کند تا از آن موقعیت‌هایی دفاع کند، حفظ‌شان کند یا احیای‌شان کند که در آن‌ها پاره‌ای از اصولش زمانی به اجرا گذاشته شده‌اند اما از آن پس از میان رفته‌اند. برای آن‌که بتوان درکی درست از کلیسا در جهان مدرن به دست آورد، باید این نکته را دریافت که کلیسا آماده می‌شود تا تنها برای دفاع از آزادی‌های رسته‌ای خاص خود (آزادی‌های کلیسا به عنوان کلیسا، سازمانی مذهبی و کلیسایی) مبارزه کند؛ به سخن دیگر، امتیازهایی که بنا بر ادعای کلیسا میراث جوهر الاهی آن است. کلیسا برای دفاع از خود از به‌کارگیری هیچ وسیله‌ای چشم‌پوشی نمی‌کند؛ خواه این وسیله خیزش مسلحانه باشد، خواه اقدام‌های فردی و خواه دعوت از هجوم خارجی. هر چیز دیگری، تا هنگامی که بر شرایط زیست آن تأثیری نداشته باشد، کمابیش بی‌اهمیت است. «دسپوتیسم» {= استبداد} برای کلیسا معنایی جز دخالت قدرت سکولار دولت ندارد که امتیازهای کلیسا را محدود یا موقوف می‌کند. کلیسا هر قدرتی را عملاً به رسمیت می‌شناسد و چه‌بسا چنین قدرتی را مشروعیت می‌بخشد، مبادا دست به ترکیب امتیازهایش بزنند. اگر قدرت امتیازهایش را افزایش دهد، این امتیاز‌ها را می‌ستاید و آن‌ها را خواست خدا اعلام می‌کند.