کتاب حمله به سفسطه: استدلال ورزی بدون مغالطه

تفاوت از زمین تا آسمان است میان آن‌که در مباحثات و تبادلات نظر، باور خویش را با استدلال به پیش می‌برد و آن دیگری که برای سرپیچی از پذیرش اشتباه، به مغالطه و سفسطه روی می‌آورد. کتاب حمله به سفسطه، تذکره‌ی جامعی‌ست از تی ادوارد دامر که بیاموزیم چگونه برهان را از آمیختگی به مغلطه برهانیم. استدلال‌ورزی بدون مغالطه، میسر نمی‌شود مگر آنکه دو چیز را به نیکی بدانیم: شرایط ضروری برای استدلال، و چگونگی گرفتار شدن بحث در مغالطه.

درباره‌ی کتاب حمله به سفسطه

سفسطه به چه معناست و چیست تفاوت یک استدلال درست با سفسطه‌گریِ بی‌اساس و بنیان؟ تی ادوارد دامر، فیلسوف معاصر و فقید آمریکایی، در این کتاب، که نه‌صرفاً برای دانشجویان و علاقه‌مندان فلسفه، که برای تمام نظرورزان و دغدغه‌مندان در حوزه‌ی حکمت و دانش‌های انسانی خواندنی است، خودِ «سفسطه» یا «استدلال‌نمایی» را موضوع بحث و جستار خود قرار داده است. کتاب حمله به سفسطه، که دربردارنده‌ی اصول و مقدمات منطق است، شما را در جهت یک استدلال ورزی بدون مغالطه کمک کرده و نیز چشمتان را بازتر می‌کند تا دست مغلطه‌گران را هنگام گفتگوهای نظری رو کنید. اما پیش از آن، ضروری می‌نماید بررسی این‌که اصلاً چه نیازی به بحث و تبادل نظر است اگر با هم موافق نیستیم و حرف هم را قبول نداریم!

چرا مباحثه؟

به‌ویژه در میان اهالی و علاقه‌مندان به جهان علوم انسانی، بسیارند کسانی که از شرکت در مباحثات و گفتگوها در موضوعات نظری گوناگون لذت می‌برند. جدل و تبادل رأی، به‌ویژه هر میزان که اختلاف نظر میان طرفین مباحثه بیشتر باشد، همان عامل پیش‌برنده‌ی اندیشه‌هاست. اشتباه نکنید! همسویی در عقیده، واژگونه‌ی سیمای صلح‌آمیز و دوستانه‌ای که دارد، هیچ کمکی به پیشرفت فکر دو تن نکرده و نمی‌کند! دو نفر را تصور کنید با آراء و نظرات یکسان در موضوعی مشخص؛ که هر روز در کافه‌ای گرد هم بیایند و در حالی که قهوه می‌نوشند از آن موضوع گفته و پیوسته یکدیگر را تأیید کنند. تصور می‌کنید افق روشنی هم در پیش روی این دو تن باشد؟ امکان کوچک‌ترین پیشرفت و تغییرات موثر در باورهای آن دو نسبت به موضوع مفروض وجود دارد وقتی هیچ زمان با رأی و حکمی جز پندار خود، در خصوص مواضع قابل اتخاذ به آن موضوع، مواجه نشده‌اند؟

بر خلاف جهان کوچک و خیالی فرض گرفته شده، اتفاقاً آن‌چه پیشرفت در نظرات و باورهای بشر را موجب می‌گردد، «اختلاف نظر» است. هزاران سال است دیدگاه‌های مختلف در نگریستن به موضوعات و مسائل گوناگون، که به بحث و مناظره‌هایی هرچند مناقشه‌آمیز منجر گشته باشند، سبب‌ساز پدید آمدن نظراتی از میان دو سخن اولیه، که در آغاز اکیداً اجماع‌ناپذیر می‌نمودند، شده است. بله! قهرمان ناجی، و رانه‌ی موثر بر سیر صعودی فکر بشر، نه سرمست شدنی گول‌زننده در سازگاری‌ها، که ققنوسی است که از زیر خاکستر حاصل از آتش بحث و ناسازگاری‌ها به‌پا خاسته و به فراز آسمان می‌رود. اما مباحثه‌ی نظری اصول و مقدماتی دارد که در صورت رعایت نشدن، بی‌ثمر می‌ماند و هیچ‌گاه با سرانجامی همراه نخواهد بود.

البته این چیز تازه و حل‌نشده‌ای نیست و بیش از دوهزار سال است در موضوعی که امروز به نام «منطق» آن را می‌شناسیم، به شرایط و اولیات ضروری برای دیالکتیک‌ها پرداخته شده است. کتاب حمله به سفسطه، در قالب مجلدی به نگارش درآمده است تا جامع و فراگیرنده‌ی مجموعه‌ی قواعد منطقی و مصادیق گوناگونِ مغلطه باشد. تی ادوارد دامر در این کتاب، اصول استدلال ورزی را بدون بهره بردن از کژی‌های مغالطه، به زبانی که برای مخاطب غیرمتخصص در فلسفه هم قابل فهم باشد، شرح و بسط داده است.

کتاب حمله به سفسطه: استدلال ورزی بدون مغالطه را تی ادوارد دامر، فیلسوف معاصر نوشته است که توسط شاپور پشاآبادی برگردان فارسی آن صورت پذیرفته. این کتاب در نشر خوب، به چاپ رسیده است.

کتاب حمله به سفسطه برای شما مناسب است اگر

• به فلسفه و منطق علاقه‌مندید.
• در پی آموختن شیوه‌ی درست مباحثات نظری هستید.
• می‌خواهید از افتادن در دام مغالطه دوری جویید.

در بخشی از کتاب حمله به سفسطه: استدلال ورزی بدون مغالطه می‌خوانیم

مغالطۀ تکوینی

تعریف: ارزیابی چیزی براساس بافت پیشین آن امر و نسبت دادن آن ارزیابی به وضعیت فعلی. در اینجا تغییرات مرتبطی که ظرف این مدت موجب تغییر ماهیت آن چیز شده‌اند نادیده گرفته می‌شود.

کسانی که مرتکب مغالطۀ تکوینی می‌شوند می‌خواهند به‌صرفِ استناد به منشأ یک ایده، فرد، عمل یا نهاد اهمیت آن را کاهش دهند و به این ترتیب رشد، توسعه یا تفاوت‌های وضع کنونی را نادیده گیرند. درواقع کسی که مرتکب این مغالطه می‌شود، معمولاً طبق شکل اولیه یا نخستین چیزی، به ارزیابی مثبت یا منفی آن می‌پردازد و بعد ارزیابی خود دربارۀ شکل کنونی آن موضوع را مطرح می‌کند. رهبران مذهبی و دیگرانی که برخی اعمال را براساس ریشه‌های فرضی آن‌ها ممنوع می‌کنند، گاهی مرتکب این مغالطه می‌شوند. مثلاً برخی گروه‌های مذهبی استدلال می‌کنند که اعضای آن‌ها نباید برقصند، چون رقص در اصل در فِرق زیرزمینی مشرکان انجام می‌شده و نماد پرستش خدایان آن‌ها بوده است. ریشۀ پیدایش رقص شاید همین باشد و مشرکان به همین منظور از آن استفاده کرده باشند، ولی این واقعیت انکارناپذیر ابداً به بد و خوبِ مجلس رقصی که امروزه در یک دبیرستان به ‌پا می‌شود ربط ندارد.

بنابراین الگوی استدلال‌ورزی درون مغالطۀ تکوینی چنان است که از تحقق معیار مرتبط بودن استدلال خوب عاجز است، چون طبق معیار مرتبط بودن، مقدمه‌ها باید با حقانیت یا قوت ادعایی که به بحث گذاشته می‌شود ارتباط داشته باشند. مقدمه‌ای که قوت استدلال را براساس شرایط پیشین موضوع ارزیابی می‌کند، به‌ندرت با شکل کنونی آن امر در ارتباط است و استدلالی که چنین مقدمه‌ای را شالودۀ پذیرش یا رد ادعای خود قرار دهد معمولاً معیوب است.