کتاب خودشیفتگی: رساله و شرح

زیگموند فروید به سال 1914 در کتاب خودشیفتگی: رساله و شرح نشان داده که خودشیفتگی تنها یک اختلال شخصیتی نیست؛ بلکه در قلب هر رابطه، هر عشق، و هر تصویری که از خودمان داریم حضور دارد. این کتاب مقاله‌ی تاریخی فروید را در کنار شرح و نقد روان‌کاوان برجسته‌ی معاصر گرد آورده است. اینجا می‌توان دنبال کرد که عزت‌نفس از کجا می‌آید، ایگو با عشق چه می‌کند، و وجدان چه ربطی به خودشیفتگی دارد.

درباره‌ی کتاب خودشیفتگی: رساله و شرح

آیا هر بار که عاشق می‌شویم بخشی از وجودمان را از دست می‌دهیم؟ زیگموند فروید (On Narcissism: An Introduction) در کتاب خودشیفتگی: رساله و شرح (Sigmund Freud) به این پرسش پاسخ مثبت داده و آن را نه یک استعاره بلکه یک مکانیسم روانی واقعی می‌داند. در عشق انرژی روانی از خود به دیگری سرازیر می‌شود، ایگو تهی‌تر شده و معشوق بزرگ‌تر از آنچه هست دیده می‌شود. وقتی عشق پاسخ می‌گیرد، آنچه از دست رفته باز می‌گردد، اما زمانی که چنین اتفاقی نمی‌افتد، انسان بیمار می‌شود.

ایده‌ی عزت نفس و عشق، یکی از بینش‌های مرکزی مقاله‌ای است که فروید در سال 1914 نوشت و با فروتنی آن را «مقدمه‌ای بر خودشیفتگی» نامید. مقدمه‌ای که به گفته‌ی مفسران، نه از سر حجب که از سر آینده‌نگری این نام را گرفت چرا که این مفهوم کماکان به شیوه‌های مختلفی درک می‌شود. نارسیسیم را گاهی دل‌مشغولی افراطی به خود یا غروری بیمارگونه می‌دانند. اما خودشیفتگی از نظر فروید ساختاری بنیادی در روان انسان است.

ایگوی ایده‌آل؛ ورای نظریه خودشیفتگی

هر کودکی که خودش را مرکز جهان می‌پندارد، بزرگسالی که با ایده‌آل‌های ساخته‌ی خود زندگی می‌کند و والدینی که رؤیاهای از دست رفته‌‌ی خود را در فرزندانشان دنبال می‌کنند، همه با این تلقی از خودشیفتگی درگیر هستند. زیگموند فروید در کتاب خودشیفتگی: رساله و شرح از مفهوم «ایگوی ایده‌آل» رونمایی کرده است؛ کمال از دست رفته‌ی دوران کودکی که انسان در تمام عمر می‌کوشد در قالبی تازه آن را بازیابی کند.

بر اساس این تفسیر، فروید وجدان را عاملیتی روانی می‌بیند که دائماً ما را با این ایده‌آل می‌سنجد و عزت نفس را نه احساسی ساده بلکه برآیندی پیچیده از خودشیفتگی اولیه، تحقق ایده‌آل و کیفیت روابط عاشقانه می‌بیند. نقطه‌نظرهایی که در کتاب خودشیفتگی آمده، بذرهایی هستند که نظریه‌های فروید را در سال‌های بعد شکل داده‌اند. در کتاب حاضر این مقاله‌ی تاریخی در کنار شرح و نقد پنج روانکاو برجسته‌ی معاصر گردآوری شده‌اند.

در شرح و نقد آثار زیگموند فروید

روانکاوان معاصر در این اثر، هر کدام کتاب خودشیفتگی را از زوایای گوناگونی مورد بررسی قرار داده‌اند؛ کلیفورد یورک این مقاله را در بستر تحول فکری فروید می‌خواند. هوراسیو اچگوین با نگاهی نقادانه به زمینه‌ی جدلی نگارش این مقاله (جدایی آدلر و یونگ از فروید) می‌پردازد و پرسش‌هایی را پیش می‌کشد که فروید بی‌پاسخ گذاشته است.

لئون گرینبرگ در قالب نامه‌ای خیالی خطاب به فروید او را نقد کرده، ویلی بارانگر تطور این مفهوم را در کل آثار زیگموند فروید دنبال کرده و اوتو کرنبرگ از منظر روان‌کاوی معاصر مرز میان خودشیفتگی سالم و بیمارگونه را بازتعریف می‌کند. حاصل این تلاش‌ها کتابی است که نه تنها مقاله‌ای کلاسیک را پیش رویتان گذاشته، بلکه نشان می‌دهد که چرا مقاله خودشیفتگی فروید پس از گذشت بیش از یک قرن از نگارشش، هنوز محل مجادله است.

خرید کتاب خودشیفتگی اثر زیگموند فروید از انتشارات نگاه، شما را به عمق پرسش‌هایی درباره‌ی عشق، عزت‌نفس وجدان می‌برد که این روانکاو اتریشی دریچه‌ی تفکر درباره‌ی آن‌ها را در سال 1914 گشود. این اثر با ترجمه‌ی زیبا تابان به دست شما می‌رسد.

کتاب خودشیفتگی: رساله و شرح برای شما مناسب است اگر

• دانشجوی روان‌شناسی و روان‌پزشکی، یا روان‌درمانگر و روانکاوی در حال تمرین هستید و آثار زیگموند فروید را به صورت جدی دنبال می‌کنید.
• به فلسفه‌ی ذهن و نظریه روانکاوی علاقه دارید و با ادبیات نظری راحتید و می‌خواهید با خرید کتاب‌های فروید روی منابع دست اول کار کنید و به خلاصه‌های عامه‌پسند علاقه ندارید.

در بخشی از کتاب خودشیفتگی: رساله و شرح می‌خوانیم

فروید از همان ابتدا از دو نوع لیبیدو سخن می‌گوید؛ لیبیدوی ابژه‌محور و لیبیدوی ایگومحور، طوری‌که افزایش یکی موجب تقلیل دیگری می‌شود، زیرا او کمیت لیبیدو را ثابت می‌داند. مثلاً در عشق رمانتیک که بر ابژه نیروگذاری فزاینده‌ای می‌شود، لیبیدوی معطوف به ایگو کاهش می‌یابد؛ اما در اسکیزوفرنی، که در آن نیروگذاری بر ابژهتقریباً غایب است، لیبیدوی بیشتری در ایگو انباشته می‌شود. (بسیاری از مفسران مجموعۀ حاضر متذکر شده‌اند که فروید در این مقاله اصطلاح «ایگو» را در معنایی استفاده کرده است که امروزه با واژۀ «خود» بیان می‌شود). فروید، به‌رغم اینکه عقیده دارد لیبیدو امری یکپارچه است، همچنان بر تمایز لیبیدو و غرایز ایگو مُصر است. (علت این اصرار او، یعنی الزامات جدلی و نظری سال 1914، موضوعی است که چندین مفسر به آن پرداخته‌اند). پس از رسیدن به این بخش از کتاب، خوانندگان دیگر به‌خوبی دریافته‌اند که «دربارۀ خودشیفتگی» مقاله‌ای است با گستره‌ای بلندپروازانه و دلالت‌هایی درازدامنه، و نیز سرشار از ابهامات و گنگی‌ها، تا حدی به این سبب که فروید کوشیده مباحث خود را از منظر اقتصاد روانی پیگیری کند.

فروید قسمت دوم مقاله را با ذکر این نکته آغاز می‌کند که همان‌طور که او توانسته با بررسی روان‌رنجوریِ انتقال به تکانه‌های غریزی لیبیدویی پی ببرد، بررسی اسکیزوفرنی نیز چشم او را به روان‌شناسی ایگو می‌گشاید. فروید خودشیفتگی را نه‌فقط یکی از ویژگی‌های غالب اسکیزوفرنی، انحراف جنسی و همجنس‌گرایی، که یکی از ویژگی‌های اساسی بیماری جسمانی و خودبیمارانگاری نیز می‌داند. (برخی نویسندگان مجموعۀ حاضر پیوندی وثیق که فروید بین خودبیمارانگاری و اسکیزوفرنی برقرار کرده به چالش کشیده‌اند.) فروید این پرسش را مطرح می‌کند که چرا باید بسطِ لیبیدوی معطوف به ایگو را ملازم بیماری دانست. او در پاسخ به این پرسش می‌گوید خودبیمارانگاری نوعی روان‌رنجوری «واقعی» است. فروید براساس ماهیت غامضِ بسطِ ایگولیبیدو، این پرسش را پیش می‌کشد که «چه چیز باعث می‌شود زندگی روانی ناچار به فراسوی محدوده‌های خودشیفتگی برگذرد و لیبیدو را به ابژه‌ها ضمیمه کند». او دوباره این عقیدۀ خود را ابراز می‌کند که مقدار بیش‌ازحدِ نیرو‌گذاری لیبیدویی ایگو خطرناک است و سپس نتیجه می‌گیرد که درنهایت «برای اجتناب از بیماری باید عاشق شویم، و اگر درنتیجۀ ناکامی نتوانیم عشق بورزیم، ناگزیر بیمار خواهیم شد» (88).