کتاب فاطمیان: از خشونت تا رواداری

معرفی کتاب فاطمیان: از خشونت تا رواداری

کتاب فاطمیان: از خشونت تا رواداری نوشته‌ی نگار ذیلابی، مروری بر تاریخ خلافت فاطمیان است. فاطمیان یکی از حکام برجسته‌ی شیعه در تاریخ اسلام بودند که بر بخش‌هایی از شمال آفریقا و بعدتر مصر حکومت کردند و با وعده‌ی عدالت اسلامی بر سر کار آمدند.

درباره‌ی کتاب فاطمیان: از خشونت تا رواداری

نگار ذیلابی در کتاب فاطمیان، به بررسی تاریخ خلافت فاطمیان می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه یک جنبش مذهبی که با شعار عدالت، برابری و نجات آغاز شد، در مسیر قدرت سیاسی دچار تغییرات بسیار شد. روایت این کتاب یک تاریخ‌نگاری ساده نیست؛ بلکه تلاش می‌کند نشان دهد چگونه «آرمان‌های دینی» در مواجهه با «واقعیت حکومت‌داری» دچار دگرگونی می‌شوند.

فاطمیان؛ تضاد آرمان و قدرت

در کتاب فاطمیان: از خشونت تا رواداری انتشارات علمی و فرهنگی می‌خوانیم که دولت فاطمیان در ابتدای شکل‌گیری، با تکیه بر تبلیغات گسترده و باور به «مهدی موعود» توانستند حمایت قبایل مختلف، به‌ویژه در شمال آفریقا را به دست آورند. اما پس از رسیدن به قدرت، واقعیت دستخوش تغییر شد؛ اداره‌ی یک حکومت واقعی نیازمند تصمیمات سخت، ساختاری خشک و قانون‌محور و گاهی فاصله گرفتن از آرمان‌های اولیه بود. بنابراین جنبش فاطمیان از یک آرمان صادقانه، به مسیری متفاوت کشیده شد.

نگار ذیلابی در این اثر روایت را تا سقوط این خلافت شیعی پی می‌گیرد و توضیح می‌دهد که چطور نارضایتی مسلمانان کار این سلسله را نیز به انتهای خود رساند؛ تا حدی که وقتی صلاح‌الدین ایوبی فاتحانه وارد مصر شد، بسیاری از مردم او را به‌عنوان نجات‌دهنده‌ی خود از جور حکومت فاطمیان دیدند، نه یک مهاجم.

آنچه بر فاطمیان گذشت ارزش تحقیقاتی و مطالعه‌ای چشمگیری دارد. اگر شما نیز به تاریخ شیعه علاقه دارید، خرید کتاب فاطمیان برایتان ایدئال خواهد بود.

کتاب فاطمیان: از خشونت تا رواداری برای شما مناسب است اگر

• دوست دارید بدانید فاطمیان چه کسانی بودند.
• می‌خواهید خلفای شیعه‌ی تاریخ اسلام را بهتر بشناسید.
• از دانشجویان یا فعالان رشته‌های علوم انسانی هستید.

در بخشی از کتاب فاطمیان: از خشونت تا رواداری می‌خوانیم

روش ابوعبدالله در تبلیغ، دعوت به آرمان‌های عدالت‌خواهانه و تحقق سنن مذهبی شیعی بود و شخصیت آگاه، مسئول، هوشیار و زهدگرای او، در کنار عوامل سیاسی و اجتماعی مؤثر در دعوت، باعث شد که دعوتش به سرعت فراگیر شود و جمعیت زیادی را جذب کند؛ تا آنجا که تعداد زیادی از وزرا و نزدیکان زیادةالله نیز شیعه شدند و در سلک پیروان ابوعبدالله درآمدند. بنا بر تحلیلی که ابن‌اثیر و مقریزی ارائه می‌دهند، وزرا و نزدیکان دربار اغلبی از پیشرفت ابوعبدالله برای خود زیانی نمی‌دیدند؛ به ویژه که ابوعبدالله کسانی را نزد آنان فرستاده و به آن‌ها وعده داده بود که در صورت پیوستن به او، آینده‌ی امیدوارکننده‌ای در دولت جدید در انتظار آنان خواهد بود. البته برخی منابع اسماعیلی، هواخواهی آن‌ها را از سر ارادت و صدق ایمان آنان وصف کرده‌اند.

در بیشتر جنگ‌هایی که میان ابوعبدالله و اغلبیان رخ داد، پیروزی با ابوعبدالله بود. روش او چنین بود که فقط با جنگجویان می‌جنگید و به خانواده‌های آنان و افراد غیرنظامی تعرض نمی‌کرد و نیز پس از ورود به شهرهای مفتوحه، مردم را امان می‌داد و لشکریانش را از نهب و غارت اموال مردم منع می‌کرد. ظاهراً شیوه‌ی عمومی او امان‌دادن و رفتار خوش با مردم شهرهای مفتوحه بود و گزارش‌های تاریخی نیز این مطلب را تأیید می‌کنند. ذکر یک استثنا در بسیاری از منابع تاریخی درباره‌ی محاصره‌ی شهر مجّانه از توابع شهر مدبره و اشاره به اینکه «سپاهیان ابوعبدالله، به سبب بیماری او و غیبت وی از صحنه‌ی جنگ بود که خلف وعده کردند و مردم را از دم تیغ گذراندند و اموالشان را غارت کردند و ابوعبدالله از این رخداد سخت غمگین شد» نیز مؤکِّد همین مطلب است.

سرانجام زیادةالله در پی پیروزی‌های پی‌درپی ابوعبدالله، از پایتخت متواری شد و به سمت قدس رفت و در همان جا درگذشت. ابوعبدالله پس از پیروزی و غلبه بر اغالبه در رجب 296، پیروزمندانه وارد رقاده شد و مردم به استقبالش رفتند و او همه را امان داد. اموال باقی‌مانده از زیادةالله را جمع کرد و به مؤذنان دستور داد «حی علی خیر العمل» را به اذان بیفزایند و منادی اعلام کرد که شرب خمر و فعل حرام ممنوع است.

فهرست مطالب کتاب

به جای سپاس از مؤلف
مقدمه
پیشینه‌ی پژوهش
بررسی منابع
منابع اسماعیلی
منابع غیراسماعیلی
منابع تاریخی غیراسماعیلی
منابع تاریخ سیاسی
منابع تاریخ تشکیلات اداری و مالی
شرح‌حال‌نگاری‌ها و طبقات سُنّیان و خوارج
منابع جغرافیایی
منابع مسیحی و یهودی
پژوهش‌های متأخر
بخش اول: ‌فاطمیان در افریقیه
درآمد
سیاست فاطمیان در قبال پیروان ادیان و مذاهب دیگر
فصل اول: دوره‌ی دعوت
ویژگی‌های دوره‌ی دعوت
سیاست ابوعبدالله شیعی در قبال اهل‌سنت
ابوعبدالله در میان کتامه
ابوعبدالله در رقاده؛ نخستین گام‌های شکل‌گیری دولت
سیاست جانشینان ابوعبدالله در قبال اهل‌سنت
فصل دوم: ‌دوره‌ی شکل‌گیری دولت در افریقیه
ویژگی‌های دوره‌ی شکل‌گیری دولت در افریقیه
عبیدالله مهدی (297-322)
سیاست عبیدالله مهدی در قبال اهل‌سنت
جانشینان عبیدالله مهدی
القائم بامرالله (322-334)
سیاست قائم در قبال اهل‌سنت
سیاست قائم در قبال خوارج
المنصور بالله (334-341)
سیاست منصور در قبال اهل‌سنت
المعز بالله (341-365)
سیاست معز در قبال اهل‌سنت در افریقیه
سیاست فاطمیان در قبال اهل ذمه در افریقیه
بخش دوم: فاطمیان در مصر
درآمد
سیاست جَوْهَر الصَّقلّی در قبال اهل‌سنت در مصر
سیاست معز در قبال اهل‌سنت در مصر
سیاست معز در قبال اهل ذمه‌ی مصر
فصل اول: دوره‌ی ثبات در مصر
ویژگی‌های دوره‌ی ثبات فاطمیان
العزیز بالله (365-386)
سیاست عزیز در قبال اهل‌سنت
سیاست عزیز در قبال اهل ذمه
الحاکم بامرالله (386-411)
سیاست حاکم در قبال اهل‌سنت
سیاست حاکم در قبال اهل ذمه
الظاهر لإعزاز دین‌الله (411-427)
سیاست ظاهر در قبال اهل‌سنت
سیاست ظاهر در قبال اهل ذمه
مشارکت اهل ذمه در فعالیت‌های اقتصادی
فصل دوم: دوره‌ی ضعف خلفای فاطمی (عصر وزرای نظامی)
ویژگی‌های دوره‌ی ضعف خلفای فاطمی و عصر وزرای نظامی
المستنصر بالله (427-487)
سیاست مستنصر در قبال اهل‌سنت
سیاست مستنصر در قبال اهل ذمه
الآمر بأحکام‌الله (495-524)
سیاست دولت در قبال اهل‌سنت در زمان خلافت آمر
سیاست دولت در قبال اهل ذمه در زمان آمر
الحافظ لدین‌الله (524-544)
سیاست دولت در قبال اهل ذمه در زمان حافظ
سیاست دولت در قبال اهل‌سنت در زمان حافظ
اقدامات رضوان‌بن‌ولخشی در احیای مذهب سنی و مقابله با خلیفه‌ی شیعی
الظافر بأمرالله (544-549)، الفائز بنصرالله (549-555)، العاضد (555-567)
اوضاع اهل‌سنت در سال‌های پایانی خلافت فاطمی
اوضاع اهل ذمه در سال‌های پایانی خلافت فاطمی
نتیجه
کتابنامه