معرفی و دانلود کتاب عمر بن‌ خطاب: بررسی و تحلیل زندگی خلیفه دوم

معرفی کتاب عمر بن‌ خطاب: بررسی و تحلیل زندگی خلیفه دوم

کتاب عمر بن‌ خطاب، اثری جامع برای آشنایی با شخصیت، اقدام‌ها و زندگی خلیفه‌ی دوم است. علی محمد صلابی، نویسنده‌ی کتاب، تلاش کرده تا با رویکردی تحلیلی، تصویری همه‌جانبه از عمر بن خطاب ارائه دهد. پس از مطالعه‌ی کتاب حاضر با چالش‌ها و تصمیم‌های مهم و بحث‌ برانگیز عمر بن خطاب در دوران خلافت دوم آشنا می‌شوید.

درباره‌ی کتاب عمر بن‌ خطاب

کتاب عمر بن‌ خطاب، منبعی مرجع برای شناخت خلیفه‌ی دوم، عمر بن خطاب است. علی محمد صلابی، نویسنده‌ی کتاب، با استناد به منابع تاریخی، دوران پرحادثه‌ی خلافت عمر بن خطاب را بررسی کرده است. اطلاعات این کتاب با تمرکز بر جنبه‌های مختلف دوران خلافت دوم مطرح شده‌اند. این رویکرد، شما را در کنار آشنایی با زندگی عمر بن خطاب، در جریان سازوکار دستگاه‌های قضایی، مالی و نظامیِ آن دوران قرار می‌دهد.

شرح‌حال کاملی از زندگی عمر بن خطاب، از ولادت تا شهادت، در این اثر گنجانده شده است. مطالعه‌ی این شرح حال، شما را با نَسَب، خانواده، زندگیِ دوران جاهلیت، مسلمان شدن و هجرت خلیفه‌ی دوم آشنا می‌کند. این آشنایی باعث می‌شود تا با نقش قرآن کریم در ساختار فکری ایشان و همچنین نقش همراهی با پیامبر (ص) در شکل‌گیری شخصیت عمر آشنا شوید. در کنار این اطلاعات، بررسیِ چگونگیِ به خلافت رسیدن عمر و برنامه‌های حکومتی ایشان در حوزه‌هایی مانند شورا، عدالت‌گستری، شایسته‌سالاری و آزادی بیان را در کتاب عمر بن‌ خطاب مطالعه می‌کنید.

علی محمد صلابی، از نهضت علمی که در زمان خلیفه‌ی دوم شکل گرفت، سخن رانده است. این اطلاعات، شما را از تعلیمات ایشان در مدینه آگاه می‌سازد. عمر بن خطاب، مدینه را به مرکزی علمی تبدیل کردند. به‌دنبال چنین رویکردی، مدینه به مهد علم و دانش و مرکز صدور شد. علما و قاضیان برجسته‌ای پرورش یافتند و به اقصی نقاط دنیا اعزام شدند.

آشنایی با سیره‌ی فکری و فقهی عمر بن خطاب از منظر علی محمد صلابی

در کنار اطلاعات سیاسی و تصمیم‌های حساسِ خلیفه‌ی دوم، نکته‌هایی سودمند از زندگیِ شخصی ایشان در کتاب عمر بن‌ خطاب مطرح شده است. عمر فاروق، بیشتر از دیگر خلفای راشدین به شعر اهمیت می‌داد. به‌دنبال این اطلاعات، با مفاهیمی درباره‌ی توسعه‌ و آبادانی و مدیریت بحران در دوران خلیفه‌ی دوم آشنا می‌شوید. در آن دوران، راه‌های زیادی احداث شد و حمل و نقل دریایی و زمینی بهبود یافت. خشکسالی معروف عام الرماده، رویداد مهمی است که نویسنده در این اثر به ذکر آن توجه نشان داده است. در حین مطالعه‌ی این رویداد از تدبیرهای خلیفه‌ی دوم برای ساخت اردوگاه‌هایی برای پناهندگان، جمع‌آوری کمک از شهرهای دیگر و برگزاری نماز باران، مطلع می‌شود.

بخش مهمی از کتاب عمر بن‌ خطاب به ذکر اجتهادهای فقهی ایشان اختصاص یافته است. در این زمینه می‌توان به حکم‌های اجرا نکردن حدِ سارق، زکات نگرفتن و به تاخیر انداختنِ آن اشاره کرد. در کنار سیاست‌های داخلی، جنبه‌های استراتژیکِ تصمیم‌گیری‌های خلیفه‌ی دوم در ارتباط با دیگر کشورها را مطالعه می‌کنید. مذاکره‌های سیاسی عمر بن خطاب و دستاوردها و فتح‌های ایشان با توضیحات کامل مطرح شده‌اند.

مطالعه کتاب عمر بن‌ خطاب، شما را به سفری تحلیلی در یکی از بحرانی‌ترین و سرنوشت‌سازترین بزنگاه‌های تاریخ بشری می‌برد. این اثر، نه صرفاً یک زندگینامه، که آینه‌ای برای مشاهده‌ی شکل‌گیری نهادهای قدرت، و تلاقی آرمان‌های دینی با واقعیت‌های سخت حکمرانی است. در این مسیر، در می‌یابید که چگونه تصمیم‌های عمر بن خطاب در بستر خاص تاریخی، میراث فکری و فقهی مهمی بر جای گذاشته است.

این کتاب زندگینامه‌ی عمر بن خطاب را انتشارات یاسین، چاپ و روانه‌ی بازار کرده است.

کتاب عمر بن‌ خطاب برای شما مناسب است اگر

• در حوزه‌ی مطالعات اهل سنت فعالیت می‌کنید و می‌خواهید درباره‌ی عمر فاروق، بیشتر بدانید.
• طلبه، دانشجو یا پژوهشگر دینی هستید و قصد آشنایی با سرگذشت خلیفه‌ی دوم را دارید.

در بخشی از کتاب عمر بن‌ خطاب: بررسی و تحلیل زندگی خلیفه دوم می‌خوانیم

عمر برای اهل بیت و فرزندان رسول خدا احترام زیادی قایل بود و آن‌ها را بر فرزندان و خانواده‌ی خود، ترجیح می‌داد. اکنون به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌کنیم:

حسین بن علی می‌گوید: روزی عمر به من گفت: پسرم! گاهی صبح یا شام نزد من بیا. حسین می‌گوید: یکی از روزها وقتی می‌خواستم نزد او بروم دیدم، با معاویه نشسته و گفتگو می‌کند. ابن عمر می‌خواست وارد شود به او اجازه نداد. من هم یواشکی برگشتم. روز بعد به من گفت: چرا نزد من نیامدی؟ گفتم: آمدم، دیدم شما با معاویه گفتگو می‌کنید و به ابن عمر اجازه ندادید وارد شود، بنابراین برگشتم. عمر گفت: تو با ابن عمر فرق می‌کنی و دست بر سر خود گذاشت و گفت: هر چه ما داریم از جانب خدا و سپس از جانب شما است.

فهرست مطالب کتاب

پیشگفتار
فصل اول: عمر در مکه
مبحث اول: نام، نسب، کنیه، صفات، خانواده و زندگانی عمر قبل از اسلام
نخست: نام، نسب، کنیه و القاب عمر
دوم: تولد و ویژگیهای جسمی عمر
سوم: خانواده‌ی عمر
چهارم: زندگانی عمر در دوران جاهلیت
مبحث دوم: مسلمان شدن و هجرت عمر
نخست: مسلمان شدن عمر
1- قصد کشتن رسول‌الله
2- رفتن عمر به خانه‌ی خواهرش و پایداری او در برابر عمر
3- رفتنش پیش رسول خدا و اعلام اسلامش
4- علاقه‌ی عمر به آشکار ساختن دعوت
5- پیامدهای مسلمان شدن عمر
6- تاریخ مسلمان شدن عمر و تعداد مسلمانان در آن زمان
دوم: هجرت عمر
فصل دوم: شکل گیری شخصیت عمر در پرتو رهنمودهای قرآن و آموزه‌های نبوی
مبحث اول: زندگانی عمرفاروق در پرتو قرآن
1- دیدگاه عمر درباره‌ی خداوند متعال، نظام هستی، زندگانی، بهشت، دوزخ و قضا و قدر
دوم: موافقات عمر و علم او به اسباب نزول و تفسیر آیات
الف- موافقات عمر با قرآن کریم
ب- موافقت قرآن با وی در مورد نماز نخواندن بر منافقان
ج- موافقت قرآن با عمر در مورد اسیران بدر
د- موافقت قرآن با عمر در مسأله استیذان (اجازه خواستن)
ه - دعای عمر در مورد تحریم شراب
س- آگاهی عمر به شأن نزول آیات
ش- پرس و جوی عمر از رسول خدا پیرامون برخی از آیات
ص- تفسیر و تحلیل برخی از آیات توسط عمر
مبحث دوم: عمر در رکاب رسول خدا
نخست: عمر در میادین جهاد همراه با رسول خدا
1- غزوه‌ی بدر
2- عمر در غزوه‌ی احد، بنی مصطلق و خندق
3- صلح حدیبیه و دسته‌ی نظامی‌اعزام شده به هوازن و غزوه‌ی خیبر
4- فتح مکه و غزوه‌ی حنین و تبوک
دوم: عمر در جامعه‌ی مدنی
1- سؤال رسول خدا از عمر درباره‌ی یک پرسشگر
2- رسول خدا نظر عمر را تأیید می‌کند
3- حرص و اشتیاق رسول خدا بر متحد کردن منبع دریافت علم صحابه
4- سخن رسول خدا پیرامون آغاز آفرینش
5- نهی رسول خدا از سوگند خوردن به پدران و تشویق وی به توکل بر خداوند
6- به الله به عنوان پروردگار و به اسلام، به عنوان دین و به محمد به عنوان پیامبر و فرستاده‌ی خدا خشنودیم.
7- بلکه عمومی و برای همه‌ی مردم است...
8- حکم کسی که صدقه را پس می‌گیرد
9 - صدقات و اوقاف عمر
10- هدیه‌ی رسول خدا به عمر و هدیه‌ای دیگر به فرزندش
11- تشویق کردن فرزند و مژده دادن به عبدالله بن مسعود
12- عمر و مبارزه با بدعت و نو آوری در دین
13- از این مال هر چه بدون توقع و درخواست به شما رسید، بردارید
14- دعای رسول خدا در حق عمر
15- وقتی رسول خدا در آن قدم نهاد، دانستم که در آن برکت می‌آید
16- ازدواج رسول خدا با حفصه دختر عمر
سوم: موضعگیری عمر در اختلافات خانوادگی پیامبر
چهارم: برخی از فضایل عمرفاروق
1- ایمان، دانش و دین عمر
2- ترس و وحشت شیطان از عمر
3- الهام شده‌ی این امت
4- قهرمانی سراغ ندارم که مانند عمر شگفتی‌ها بیافریند
5- غیرت عمر و بشارت دادن رسول خدا او را به کاخی در بهشت
6- محبوب‌ترین شخص نزد رسول خدا پس از ابوبکر
7- عمر و دریافت مژده‌ی ورود به بهشت
پنجم: موضع گیری عمر در بیماری وفات رسول خدا
1- موضعگیری عمر در بیماری وفات رسول خدا
2- موضع‌گیری عمر فاروق در روز وفات رسول خدا
مبحث سوم: عمر در خلافت صدیق
نخست: نقش عمر در سقیفه‌ی بنی ساعده و بیعت با ابوبکر
دوم: گفتگوی عمر با ابوبکر در مورد قتال با مانعین زکات و اعزام لشکر اسامه
سوم: عمر و بازگشت معاذ از یمن و فراست وی در مورد ابومسلم خولانی و پیشنهاد وی در مورد امارت سعید بن ابان بر بحرین
1- عمر و برگشت معاذ از یمن
2- فراست عمر در مورد ابومسلم خولانی
3- رأی عمر در مورد امارت أبان بن سعید بر بحرین
چهارم: مخالفت با ابوبکر
1- رأی عمر در مورد عدم پذیرش خون‌بهای مسلمانان در جنگ با مرتدین
2- بخشیدن قطعه زمین به اقرع بن حابس و عیینه بن حصن
پنجم: گردآوری و تدوین قرآن کریم
فصل سوم: تعیین خلافت عمر توسط ابوبکر، برنامه‌های حکومتی ایشان و زندگی شخصی وی
مبحث اول: استخلاف عمر توسط ابوبکر و پایه‌های نظامی او
نخست: استخلاف عمر توسط ابوبکر
دوم: نصوص شرعی‌ای که به استحقاق خلافت عمر اشاره دارند
سوم: انعقاد اجماع بر خلافت عمر
چهارم: سخنرانی عمر فاروق بعد از این که بر کرسی خلافت نشست
پنجم: شوری
ششم: عدالت و مساوات
هفتم: اصل آزادی
1 آزادی دینی
2 آزادی نقل مکان و سیر و سیاحت و شغل
3 حق امنیت و حرمت مسکن و آزادی ملکیت فردی
4 آزادی بیان
5 رأی عمر در مورد ازدواج با زنان اهل کتاب
هشتم: مخارج خلیفه، آغاز تاریخ هجری و ملقب شدن وی به «امیرالمؤمنین»
1 مخارج خلیفه
2 آغاز تاریخ هجری
3 لقب یافتن عمر به امیرالمؤمنین
مبحث دوم: ویژگی‌های عمر، زندگی خانوادگی و احترام ایشان به اهل بیت رسول‌الله
نخست: مهمترین ویژگیهای عمر
1 خوف خدا و محاسبه‌ی نفس
2 عمر و بی‌رغبتی او به دنیا
3 تقوای عمر
4 تواضع و فروتنی عمر
5 بردباری عمر
دوم: عمر و زندگی خانوادگی
1 منع استفاده از امکانات عمومی
2 بازخواست فرزندش عبدالله به خاطر اموالی که در معرکه‌ی جلولاء خریداری نموده بود
3- ممانعت از منفعت‌هایی که‌ به‌ وسیله‌ی خویشاوندی به‌ دست می‌آید
4 ترجیح دادن اسامه بن زید به عبدالله بن عمر
5 حقوق یک ماه را به‌ تو داده‌ام
6- ای معیقیب! آن‌ها را از او بگیر و به بیت المال برگردان
7 عاتکه (همسر عمر) و جریان مِشک و عنبر
8 نپذیرفتن هدیه برای همسرانش
9 هدیه‌ی ملکه روم به ام کلثوم؛ همسر عمر
10 جریان ام سلیط
11 حفصه و دلسوزی برای خویشاوندان
12 آیا می‌خواهی با چهره‌ای خائنانه نزد خدا بروم؟
سوم: عمر و احترام و محبت به اهل بیت
1 برخورد عمر با همسران رسول خدا
2 رفتار عمر با علی بن ابی طالب و فرزندانش
3 اختلاف عباس و علی درباره‌ی زمین‌هایی که رسول خدا از بنی نضیر غنیمت گرفته بود
4 تجلیل از عباس و فرزندش، عبدالله
مبحث سوم: زندگی اجتماعی عمر و اهمیت ایشان به امر به معروف و نهی از منکر
نخست: زندگی اجتماعی عمر
1 عمر و رعایت حال زنان جامعه
2 رعایت حال کسانی که سابقه‌ی نیک داشتند
3 هیبت عمر و علاقه‌ی شدید او نسبت به رفع نیازهای مردم
4 عمر و تربیت کارگزاران دولت
5 جلوگیری از بعضی کارها در جامعه
دوم: اهمیت دادن به مسأله‌ی امر به معروف و نهی از منکر در جامعه
1 دفاع از توحید و مبارزه با انحراف عقیدتی و بدعت
2 اهمیت دادن به قضیه‌ی عبادات
3 اهمیت دادن به مسایل تجاری و بازارها
4 گشت‌زنی در شب
5 رأفت و مهربانی در حق چهارپایان
6 زمین لرزه در زمان عمرفاروق
مبحث چهارم: اهمیت دادن به علم، علما و داعیان
نخست: اهمیت دادن فاروق به علم و دانش
1- احتیاط عمر در أخذ حدیث و مذاکرات علمی وی
2 گوشه‌ای از بیانات عمر
3 نصایح عمری
دوم: مدینه، دار الافتاء و مرکز فقه
1 مرکز فرهنگی مکه
2 مرکز فرهنگی مدینه
3 مرکز فرهنگی بصره
4 مرکز فرهنگی کوفه
5 مرکز فرهنگی شام
6 مرکز فرهنگی مصر
سوم: عمر فاروق و شعر و شاعران
1- عمر و شعر
2- عمر فاروق و حُطیئه و زبرقان بن بدر
3- شعر قاطعیت عمر را به نرم خویی و مهربانی دگرگون کرد
4- گرایش نقد ادبی عمر
مبحث پنجم: توسعه و آبادانی و کنترل بحران‌ها در زمان عمر
نخست: توسعه و آبادانی
1- توجه به راه‌سازی و امور حمل و نقل
2 تأسیس شهرهای مرزی و نظامی
دوم: مشکلات اقتصادی
1 تحمل گرسنگی تا رفع خشکسالی
2- اردوگاه پناهندگان در سال رماده
3 مددجویی از سایر شهرستانها
4 توسل به خداوند و نماز طلب باران
5 عدم اجرای حد شرعی سرقت در عام الرماده
6 به تأخیر انداختن پرداخت زکات در عام الرماده
سوم: وبای معروف عمواس
1 بازگشت عمر از مرز حجاز و شام
2 درگذشت ابوعبیده
3 مرگ معاذ بن جبل
4 سفر عمر به دیار شام و ترتیب دادن امور
5 حکم شرعی ورود و یا خروج از شهری که مبتلا به وبا است
فصل چهارم: نظام مالی و سازمان قضایی و فرایند تکمیل آن در دوران خلافت عمر
مبحث اول: نظام مالی
نخست: منابع درآمد دولت در زمان عمر
1 زکات
2 جزیه
3- خراج یا مالیات بر عایدات زمین
آیا عملکرد عمرفاروق درباره زمینهای خراج با عملکرد رسول‌خدا مخالف بود؟
4 عوارض گمرکی
5 فیء و غنیمت
دوم: خزانه کل و سازمان برنامه و بودجه
سوم: هزینه‌های دولت در زمان عمر
1 محل هزینه شدن زکات
2 محل مصرف جزیه، خراج و عشریه‌ها
3 کیفیت تقسیم غنایم
4 مواردی که مربوط به پیشرفت اقتصادی دولت است
مبحث دوم: دستگاه قضایی در دوران عمر بن خطاب
نخست: مهم‌ترین پیام‌های عمر به قاضیان
دوم: انتصاب قضات، حقوق آنان و شعبه‌های دادرسی
1 انتصاب قضات
2 حقوق قاضیان
3 شعبه‌های دادرسی
سوم: ویژگیهای قاضی
1 داشتن علم به‌ احکام شرعی
2 داشتن تقوا
3 بی نیازی از آن‌چه‌ در دست مردم است
4 فراست و زیرکی
5 سخت گیری و نرمی معتدل
6 داشتن نیروی جسمانی
7 دارای مال، حسب و نسب عالی باشد
آن‌چه‌ که قاضی باید مراعات کند
چهارم: منابع صدور احکام قضایی
پنجم: شواهد و مدارک مورد نیاز در امر قضاوت
ششم: احکام صادره از جانب فاروق در مورد برخی جرائم و جنایات
1 جعل مهر رسمی دولت
2 سرقت از بیت المال کوفه
3 سرقت در خشکسالی
4 زن دیوانه‌ای مرتکب زنا شده بود
5 مرد ذمی‌ای که زن مسلمانی را مجبور به زنا کرده بود
6 مجبور ساختن زنان به زنا
7- حکم کسی که از حرمت زنا بی خبر بوده است
8 ازدواج در ایام عده
9 زنی که با وجود داشتن شوهر ازدواج کرده بود
10 متهم کردن مغیرة بن شعبه به زنا
11 حکم زنی که با غلام خود همبستر شده بود
12 زنی که شوهرش را متهم به زنا کرد
13 اجرای مجازات تهمت بر کسی که کنایه گویی می‌کند
14 هدر اعلام کردن خون یهودی متجاوز
15 کسی را که خداوند کشته است خون بها ندارد
16 اگر همه‌ی ساکنان شهر صنعاء در قتل او شریک می‌شدند همه را می‌کشتم
17 جزای ساحر قتل است
18 حکم قاتل فرزند و حکم مسلمانی که ذمی‌ای را به قتل برساند
19 جمع بین خون‌بها و سوگند
20 بارالها! نه حضور داشته‌ام و نه بدان راضی بوده‌ام
21 مجازات شراب را هشتاد تازیانه اعلام کرد
22 سوزاندن مغازه‌های شراب فروشی
23 او را به عنوان زنی مسلمان و پاکدامن به نکاح کسی دربیاور
24 حکم کسی که زنش را به خاطر محروم کردن از میراث طلاق می‌دهد
25 حداقل مدت حمل و حداکثر آن
هفتم: جلوگیری از استفاد‌ه‌ی مستبدانه از ملکیت خصوصی
هشتم: معتبر دانستن سه طلاق در یک جمله
نهم: تحریم نکاح متعه
دهم: اختیارات فقهی عمر
فصل پنجم: فقه عمر در برخورد با فرماندهان و کارگزاران دولت
مبحث اول: استان‌های کشور
نخست: مکه‌ی مکرمه
دوم: مدینه‌ی منوره
سوم: شهر طائف
چهارم: یمن
پنجم: بحرین
ششم: مصر
هفتم: ایالت‌های شام
هشتم: ایالت‌های عراق و فارس
نهم: ولایت بصره
دهم: ولایت کوفه
یازدهم: مداین
دوازدهم: آذربایجان
مبحث دوم: شیوه‌ی انتخاب فرمانداران و کارگزاران دولت در عهد عمر
مهم‌ترین اصول عمر بن خطاب در انتخاب فرمانداران و کارگزاران دولت و شرایط آنان
1 توانایی و امانتداری
2 داشتن علم و دانش
3 کاردانی و خبرگی
4 تفاوت شهرنشینان و بادیه‌نشینان
5 داشتن حس رأفت و شفقت
6 عمر خویشاوندان خود را استخدام نمی‌کرد
7 عمر مسئولیتی به کسی که خواهان آن بود واگذار نمی‌کرد
8 کارگزاران دولت از مشغول شدن در تجارت ممنوع شده بودند
9 شمارش سرمایه کارگزاران قبل از استخدام
10 شرایط عمر برای مسئولین رده بالای دولتی
11 رایزنی و مشورت برای انتخاب فرمانداران و امراء
12 آزمودن کارگزاران دولت قبل از استخدام
13 بومی بودن والی
14 ابلاغ رسمی کارکنان دولت
15 استخدام فرد نصرانی
دوم: مهم‌ترین ویژگیهای کارگزاران دولت عمر بن خطاب
1 زهد و بی رغبتی به دنیا
2 تواضع و فروتنی
3 پرهیزکاری
4 فرمانداران احترام یکدیگر را رعایت می‌کردند
سوم: حقوق والیان
1 حرف شنوی از والیان در غیر معصیت خدا
2 خیرخواهی نسبت به والیان
3 والیان را در جریان رویدادها گذاشتن
4 پشتیبانی و تقویت والیان
5 رعایت احترام والی پس از برکناری از کار
6 امیر و حاکم شهر حق اجتهاد دارد
7 حقوق مادی کارگزاران دولت
8 مداوای کارگزاران دولت
چهارم: وظایف والیان
1 توجه به مسایل دینی
2 تأمین امنیت جامعه
3 جهاد در راه خدا
4 سعی و تلاش جهت تأمین نیازهای معیشتی مردم
5 گزینش و استخدام مدیران و کارگزاران محلی
6 رعایت حال ذمیان
7 رعایت احترام معتمدین و استفاده از رأی صاحب نظران
8 عمران و آبادانی
9 رعایت برخوردهای اجتماعی
10 فرق نگذاشتن میان عرب‌ها و دیگران
پنجم: کار ترجمه در ولایتها و اوقات کاری والیان
1 کار ترجمه
2 اوقات کاری کارگزاران دولت
مبحث سوم: مراقبت از والیان و بازخواست آنان
نخست: مراقبت از والیان
1 کارگزاران دولت نباید شب هنگام وارد مدینه شوند
2 هر از چند گاهی باید نماینده‌ای می‌فرستادند
3 صندوق شکایات
4 محمد بن مسلمه به عنوان سربازرس
5 استفاده از موسم حج
6 سفرهای دوره‌ای خلیفه
7 بایگانی اسناد و مدارک دولتی
دوم: شکایات رعیت از دست کارکنان
1 شکایت مردم کوفه از سعد بن ابی وقاص
2 شکایات مصریان علیه عمرو بن عاص
3 شکایات مردم بصره علیه ابوموسی اشعری
4 شکایات اهل حمص علیه سعید بن عامر
5 برکناری کسی که فردی از افراد رعیت را به تمسخر گرفته بود
سوم: تنبیه والیان توسط عمر بن خطاب
1 انتقام گرفتن از والیان و کارگزاران دولت
2 برکناری والی از کار
3 برداشتن تشریفات منازل فرمانروایان و والیان
4 کتک کاری کارگزاران دولت
5 تنزل دادن از فرمانداری به چوپانی
6 ضبط و تقسیم اموال کارگزاران دولت
7 توبیخ شفاهی و کتبی
چهارم: جریان برکناری خالد بن ولید
1 برکناری نخست
2 دومین عزل خالد توسط عمر بن خطاب
3 اسباب برکناری خالد بن ولید
فصل ششم: فتوحات در ناحیه‌ی عراق و جبهه‌ی شرقی
مبحث اول: مرحله‌ی دوم از فتوحات در سرزمین عراق و مشرق
نخست: ابوعبید ثقفی فرمانده و مسئول جبهه‌ی عراق
دوم: معرکه‌ی نمارق، سقاطیه کسکر و باروسما
1 معرکه‌ی نمارق
2- جنگ سقاطیه در کسکر
3- معرکه‌ی باروسما در سال 13 ه
سوم: معرکه‌ی جسر (پل) ابوعبید در سال 13 هجری
مهم‌ترین پیامدهای معرکه‌ی پل ابوعبید
چهارم: معرکه‌ی بویب
1 نشستی جنگی در پایان معرکه
2 پشیمان شدن مثنی به خاطر تخریب پل
3 روانشناسی نظامی مثنی
4 موضع گیری زنان مجاهدین
5 تعقیب فراریان جنگ
پنجم: تاراج اماکن اقتصادی دشمن
ششم: واکنش ایرانیان
سفارش‌های عمرفاروق به مثنی
مبحث دوم: جریان معرکه‌ی قادسیه
نخست: انتصاب سعد بن ابی وقاص به فرماندهی سپاه اسلام
1- توصیه‌های عمر به سعد
2 وصیت دوم عمر
3 سخنرانی عمر در جمع مجاهدین
4 رسیدن سعد به عراق و وفات مثنی
5 سعد در مسیر عراق و توصیه‌ی امیرالمؤمنین
6 استفاده از مرتدینی که توبه کرده‌اند
7 نامه‌ی امیرالمؤمنین به سعد بن ابی وقاص
8 اسباب معنوی پیروزی از نظر عمر بن خطاب
9 سعد میدان قادسیه و موقعیت دو سپاه را برای عمر توصیف می‌کند
دوم: سعد به دستور عمر با پادشاه ایران وارد مذاکره می‌شود
سوم: سعد و مذاکره با رستم
چهارم: آمادگی برای جنگ
صدای اذانِ مسلمانان، رستم را به وحشت می‌اندازد
1 روز اول جنگ قادسیه (ارماث)
2 روز أغواث
3 روز سوم جنگ معروف به روز عماس
4 روز قادسیه
پنجم: درسها، فواید و نکات عبرت آموز
1- تاریخ وقوع معرکه و اثر آن در فرایند فتوحات
2- خطبه‌ی عمر بن خطاب پس از فتح قادسیه
3- مسلمانان به تعهدات خویش پایبند می‌مانند
4- عمرخمس غنایم قادسیه را به جنگجویان بر گرداند
5 – عمر و برگرداندن حیثیت زهره بن حویه
6 – رقابت مسلمانان برای اذان گفتن پس از شهادت مؤذن
7 – تاکتیک نظامی مسلمانان در معرکه‌ی قادسیه
8- اشعاری که‌ در جنگ قادسیه‌ سروده‌ شدند
ششم: فتح مداین
1 – همراهی و معیت خدا با اولیای خویش
2 – آیاتی که سعد در«مظلم ساباط» تلاوت کرد
3 – رایزنی برای عبور از رودخانه
4 – عبور از رودخانه و فتح مداین
5- مسلمانان خود را به‌ رودخانه‌ می‌زنند
6 نمونه‌هایی از امانت داری مسلمانان
سپاه‌ ما با اعمال خویش زبان ما را گشودند
موضع‌ عمر در برابر غنایم جلولا
هشتم: فتح رامهرمز
نهم: فتح شوشتر
1- دنیا و آن‌چه‌ در آن است از نظر من، به نمازی نمی‌ارزد
2- براء بن مالک به‌ مدال شرف دست می‌یابد
3- داستان رویارویی عمر با هرمزان
دهم: فتح جندی شاپور
نعمان بن مقرن و شهر کسکر
مبحث سوم: معرکه‌ی نهاوند و فتح الفتوح در سال 21 هجری
1- متمرکز ساختن لشکر اسلام و جلوگیری از اجتماع سپاه دشمن
2- انتخاب فرمانده‌ بعدی در صورت به‌ شهادت رسیدن فرمانده‌ی فعلی
مبحث چهارم: پیشروی در سرزمین فارس
نخست: فتح همدان در سال 22 ه
دوم: فتح ری در سال 22 ه
سوم: فتح قومیس و گرگان
چهارم: فتح آذربایجان
پنجم: فتح باب در سال 22 ه
ششم: نخستین نبرد ترکها
هفتم: پیشروی در سرزمین خراسان
هشتم: فتح استخر در سال 22 هجری
نهم: فتح فسا و داراب
دهم: فتح کرمان و سیستان در سال 23 ه
یازدهم: فتح مکران (بلوچستان) در سال 23 ه
دوازدهم: نبرد با کردها
مبحث پنجم: مهم‌ترین درسها و پیامدهای فتح عراق و مشرق زمین
نخست: تأثیر شگرف آیات و احادیث در قلوب مجاهدین
دوم: پیامدهای جهاد در راه خداوند
سوم: سنتهای الهی در فتوحات عراق و کشورهای مشرق زمین
1- سنت خدا در اسباب و مسببات
2- سنت خدا در تدافع و درگیری بین حق و باطل
3- سنت خدا در فتنه‌ و ابتلا
4- سنت الهی در ستم و ستمگری
5- سنت الهی در خوش‌گذرانی و خوش‌گذرانان
6- سنت الهی در طغیان و طغیانگران
7- سنت استدراج
8- سنت تغییر نفوس
9- سنت الهی در خصوص گناهان
چهارم: احنف بن قیس روند تاریخ را تغییر می‌دهد
فصل هفتم: فتح شام، مصر و لیبی
مبحث اول: فتوحات شام
گفتگوی خالد و ابوعبیده
پاسخ نامه‌ی ابوعبیده و معاذ از طرف عمر
نخست: فتح دمشق
1 نیروهای طرفین
2 توصیف شهر دمشق
3 روند معرکه
مهم‌ترین فواید، درس‌ها و نکات عبرت‌آموز
شعرهایی که‌ در مورد فتح دمشق سروده‌ شدند
تحرکات نظامی مسلمانان بعد از فتح دمشق
دوم: جریان آزاد سازی شهر فحل
از جمله‌ شعرهایی که‌ قعقاع بن عمرو در مورد روز فحل سرود
سوم: فتح بیسان و طبریه
چهارم: معرکه‌ی حمص در سال 15 ه
پنجم: فتح قنسرین در سال 15 ه
ششم: جریان فتح قیساریه در سال 15 ه
هفتم: فتح قدس در سال 16 ه
1 تاکتیک سرگرم کردن دشمن
2 تسلیم شدن رومیها
3 روایت‌های مختلف درباره‌ی فتح قدس و تحقیقی پیرامون آن
4 متن صلحنامه
مهم‌ترین درس‌ها و پیامدهای این وقایع
الف موضع‌گیری فداکارانه واثله بن اسقع
ب معاذ بن جبل سفیر مسلمانان نزد رومیها قبل از وقوع جنگ فحل
ج موضع‌گیری عباده بن صامت در فتح قیساریه
د ام حکیم بنت حارث در معرکه‌ی مرج صفر
ه- پادشاه روم با دیار شام خداحافظی می‌کند
و خداوند شما را با اسلام عزت و سربلندی داده است
ز بخشی از سخنرانی عمر در جابیه
ح دنیا در همه‌ی ما دگرگونی ایجاد کرد به جز تو ای ابوعبیده!
ط تعلیقی بر صلح‌نامه‌ی عمر با ساکنان بیت المقدس
ی عمر در مسجد الاقصی نماز می‌خواند
تلاش رومی‌ها برای اشغال مجدد حمص
نقشه‌ی نظامی مبتکرانه عمر برای کمک به ابوعبیده
فتح جزیره در سال 17 ه
مبحث دوم: فتح مصر و لیبی
نخست: در مسیر فتح مصر
1 فتح فرما
2 فتح بلبیس
3 معرکه‌ی أم دنین
4 معرکه‌ی قلعه‌ی بابلیها
دوم: فتح اسکندریه
سوم: فتح برقه و طرابلس
مبحث سوم مهم‌ترین درس‌ها و فواید بجا مانده از فتح مصر
نخست: عباده بن صامت انصاری سفیر مسلمانان به سوی مقوقس
دوم: تاکتیک‌های نظامی در فتح مصر
1 جنگ روانی
2 غافلگیر کردن دشمن با کمین زدن
3 تاکتیک غافلگیرانه در حین محاصره
4 تاکتیک طولانی نمودن محاصره
سوم: مژده‌ی فتح به امیرالمؤمنین
چهارم: علاقه‌ی عمرفاروق برای عمل به تعهدات خویش
پنجم: عبدالله بن عمرو بن عاص یکی از قهرمانان فتح مصر
ششم: احداث منزل امیرالمؤمنین در مصر
هفتم: ادعای سوزاندن کتابخانه‌ی اسکندریه توسط مسلمانان
هشتم: ملاقات عمرو بن عاص با پاپ بنیامین
مبحث چهارم مهم‌ترین فواید و درس‌های عبرت‌آموز در فتوحات عمرفاروق
نخست: ماهیت فتوحات اسلامی
دوم: روش عمر در انتخاب فرماندهان لشکر
1 پرهیزگاری و دانش
2 آرامش و وقار
3 شجاعت و مهارت
4 کاردان، زرنگ و با تجربه باشد
5- ماهر و دارای آگاهی نسبت به‌ تاکتیکهای جنگ باشد
6 علاقه‌مند بودن
سوم: حقوق خدا و حق فرماندهان و سربازان در نامه‌های عمر
- حقوق خدا
حقوق فرمانده
حقوق سربازان
چهارم: توجه ویژه به حفظ مرزهای دولت اسلامی
پنجم: ارتباط عمر با پادشاهان دنیا
ششم: بازتاب و نتیجه‌ی فتوحات دوران عمر بن خطاب
مبحث پنجم: روزهای پایانی زندگی عمر بن خطاب
نخست: گفتگوی عمر و حذیفه پیرامون بروز فتنه‌ها
1 دعای عمر در آخرین حج خود در سال 23ه
2 عمرفاروق و آرزوی شهادت
3 خواب عوف بن مالک اشجعی
4 خواب ابوموسی اشعری در مورد وفات عمر
5 آخرین خطبه‌ی عمر در مدینه‌ی منوره
6 عمر در دیداری با حذیفه
7 مخالفت عمر با حضور اسیران بیگانه در مدینه‌ی منوره
دوم: شهادت عمر و جریان شورا
1 شهادت عمر
2 شیوه‌ی ابتکاری عمر در انتخاب خلیفه
سوم: رهنمودهای عمر به خلیفه‌ی بعدی
1 جنبه‌ی دینی
2 بخش سیاسی
3 بخش نظامی
4 بخش مالی و اقتصادی
5 بخش اجتماعی
چهارم: لحظه‌های پایانی زندگی عمر بن خطاب
1 سن و تاریخ وفات
2 غسل دادن و تکفین
3 چه کسی در نماز جنازه‌ی عمر امامت کرد؟
4 تدفین عمر
5 عملکرد علی در رثای عمر
6 بازتاب شهادت عمر و تأثیر آن بر مسلمانان
پنجم: مهم‌ترین فواید، درس و عبرت‌ها
1 میزان نفرت و کینه‌ی کفار نسبت به مسلمانان
2 ترس و تقوای عمر
3 تواضع عمر و ایثار عائشه
4 امر به معروف و نهی از منکر در بستر مرگ
5 جواز ستایش کسی که صفاتی در او است به شرطی که خطر فتنه وجود نداشته باشد
6 موضع‌گیری کعب احبار در جریان شهادت عمر
7- تجلیلِ صحابه و سلف از عمرفاروق
8 دیدگاه بعضی از دانشمندان و نویسندگان معاصر در مورد عمر
9 نظریات خاورشناسان در مورد عمر بن خطاب
10 اشعاری که در رثای عمر سروده شد
فهرست منابع